Η Αριστερά και η κατάκτηση του ψηφιακού φρουρίου του καπιταλισμού

του Rezgar Akrawi* 28/6/2026

The Left and the Conquest of the Digital Fortress of Capitalism – Contropiano

Η μάχη για τη σοσιαλιστική απελευθέρωση στον εικοστό πρώτο αιώνα δεν μπορεί να δοθεί με τα όπλα του περασμένου αιώνα. Σε μια εποχή όπου κυριαρχούν οι αλγόριθμοι, όπου η επιρροή της τεχνητής νοημοσύνης στα μέσα ενημέρωσης, τον πολιτισμό, την εκπαίδευση και την εργασία συνεχίζει να επεκτείνεται και όπου οι οικονομικές πολιτικές και στρατηγικές διαμορφώνονται με βάση τα μεγάλα δεδομένα και την αλγοριθμική ανάλυση, η αριστερά βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα υπαρξιακό ερώτημα: πώς μπορούν τα κινήματα που εξακολουθούν να οργανώνονται σύμφωνα με τις παραδοσιακές λογικές να αντιμετωπίσουν έναν ψηφιακό καπιταλισμό που έχει φτάσει σε ένα επίπεδο προόδου πρωτοφανούς τεχνολογίας;

Αυτό το κείμενο δεν είναι απλώς ένα κάλεσμα για ανάπτυξη εργαλείων, είναι ένα κάλεσμα για μετασχηματισμό της οργανωτικής και πνευματικής συνείδησης προς μια βαθιά κατανόηση της φύσης της ψηφιακής μάχης.

Το εν λόγω χάσμα δεν είναι απλώς ένα κενό στον «τεχνικό τομέα», είναι ένα κενό στην κατανόηση ότι ο ψηφιακός χώρος έχει γίνει ένα ταξικό πεδίο μάχης στο οποίο ο καπιταλισμός κυριαρχεί, προγραμματίζει και υποτάσσει, ενώ η αριστερά υποφέρει από μειωμένη παρουσία και απουσία σαφούς ψηφιακού οράματος.

Η γεφύρωση αυτού του χάσματος δεν είναι πλέον πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση για την επιβίωση της ίδιας της αριστεράς, αφού η σημερινή μάχη δίνεται σε αλγόριθμους και δίκτυα όσο και στο έδαφος.

Ο αγώνας για την τεχνολογία δεν είναι μάχη ενάντια στην επιστήμη, είναι μάχη ενάντια στο μονοπώλιο που ασκούν οι κυρίαρχες δυνάμεις πάνω της για να αυξήσουν τα κέρδη τους. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν πρέπει να θεωρείται απειλή από μόνη της, αλλά μάλλον ένα πεδίο αγώνα του οποίου τα χαρακτηριστικά καθορίζονται από την ισορροπία των κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών δυνάμεων.

Τα τελευταία χρόνια, υπήρξε μια άνευ προηγουμένου επιτάχυνση στη συγκέντρωση της ψηφιακής ισχύος στα χέρια περιορισμένου αριθμού γιγαντιαίων εταιρειών που ελέγχουν την υποδομή της τεχνητής νοημοσύνης, του cloud computing και των παγκόσμιων δεδομένων, γεγονός που τους δίνει μια οικονομική, πολιτική και πολιτιστική επιρροή που μερικές φορές υπερβαίνει αυτή πολλών κρατών.

Η τεχνολογία ως μέσο του καπιταλισμού για να ξεπεράσει τις κρίσεις του

Όταν αντιμετωπίζει κρίσεις, ο καπιταλισμός καταφεύγει στην αναπαραγωγή του μέσω προηγμένων επιστημονικών εργαλείων που του επιτρέπουν να ξεπερνά τις προκλήσεις χωρίς να αγγίζει την εκμεταλλευτική του ουσία. Στην κρίση του 2008, η τεχνολογία και οι επιστημονικές μέθοδοι χρησιμοποιήθηκαν για τη διάσωση του χρηματοπιστωτικού συστήματος, ενώ μετατόπισαν το κόστος των ζημιών στις εργατικές τάξεις.

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19 του 2020, ο καπιταλισμός κατάφερε να ξεπεράσει την κρίση ενισχύοντας την αυτοματοποίηση, την τεχνητή νοημοσύνη και την εξ αποστάσεως εργασία, διασφαλίζοντας τη συνέχεια της παραγωγής μέσω νέων μηχανισμών που μείωσαν την εξάρτηση από την ανθρώπινη εργασία και αύξησαν τα εταιρικά κέρδη, με κόστος τις ασταθείς συνθήκες εργασίας για εκατομμύρια ανθρώπους.

Με τη μεγάλη έκρηξη της τεχνητής νοημοσύνης να ξεκινά το 2023, ο καπιταλισμός έχει εισέλθει σε μια νέα φάση αναδιάρθρωσης της αγοράς εργασίας. Η εξάρτηση από την αυτοματοποίηση και τα ευφυή συστήματα έχει εξαπλωθεί σε πολλές βιομηχανίες και έχουν προκύψει αυξανόμενες ανησυχίες για το μέλλον εκατομμυρίων θέσεων εργασίας, ακόμη και όταν οι εταιρείες τεχνολογίας αποκομίζουν τεράστια κέρδη ως αποτέλεσμα του μονοπωλίου τους σε νέες ψηφιακές υποδομές και υποδομές γνώσης.

Αυτές οι πολιτικές δείχνουν πώς ο καπιταλισμός εκμεταλλεύεται την επιστήμη ως εργαλείο για τη δομή του συστήματος και τη διασφάλιση της συνέχειας του. Μερικές φορές, δανείζεται ακόμη και κάποιες σοσιαλιστικές ιδέες, όπως η κρατική παρέμβαση, ως προσωρινά μέτρα για τη διασφάλιση της σταθερότητας, μόνο για να υπαναχωρήσει από αυτές τις προόδους μόλις περάσει η κρίση και να αναπαράγει την εκμετάλλευση μέσω πιο προηγμένων μηχανισμών.

Η επιστημονική ευελιξία και η ψηφιακή επανάσταση ως σύγχρονη ταξική πάλη

Υπό το πρίσμα αυτών των προκλήσεων, η αριστερά πρέπει να αξιοποιήσει την επιστημονική πρόοδο αναδιατυπώνοντας τον λόγο και τα εργαλεία της με επιστημονικό τρόπο. Αυτό απαιτεί τη χρήση σύγχρονων εργαλείων για την ανάλυση των κοινωνικών προβλημάτων και την ανάπτυξη ενός ρεαλιστικού λόγου, μαζί με ευέλικτους οργανωτικούς μηχανισμούς ικανούς να προσελκύσουν νέους που έχουν μεγαλώσει σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από την τεχνολογία. Η επένδυση σε επιστημονικά εργαλεία δεν σημαίνει ταύτιση με τις καπιταλιστικές αξίες. Είναι μια στρατηγική εκμετάλλευσής τους στην υπηρεσία της κοινωνικής δικαιοσύνης και της μείωσης της ταξικής ανισότητας, ως ένα βήμα προς την οικοδόμηση ενός πιο ανθρώπινου σοσιαλιστικού συστήματος.

Αν οι προηγούμενες βιομηχανικές επαναστάσεις μεταμόρφωσαν τις εξισώσεις της παραγωγής μέσω της μηχανής και του ατμού, στη συνέχεια της ηλεκτρικής ενέργειας και αργότερα της τεχνολογίας της πληροφορίας, η τρέχουσα φάση – που βασίζεται στην τεχνητή νοημοσύνη, τα μεγάλα δεδομένα και τις ψηφιακές πλατφόρμες – αναδιαμορφώνει την ανθρώπινη παραγωγή, την εργασία, τη γνώση και την επικοινωνία με βαθύτερο και πιο εκτεταμένο τρόπο.

Σε αυτήν την εποχή, τα δεδομένα, οι αλγόριθμοι και τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης έχουν γίνει κρίσιμα εργαλεία για την αναπαραγωγή της κυριαρχίας με σχετικά αόρατους τρόπους, επηρεάζοντας την κοινή γνώμη, κατευθύνοντας την ατομική και συλλογική συμπεριφορά και ελέγχοντας την πρόσβαση στη γνώση και τις πληροφορίες.

Ωστόσο, οι περισσότερες αριστερές οργανώσεις υστερούν ψηφιακά, γεγονός που τις φέρνει σε αδύναμη θέση. Αυτή η καθυστέρηση αντανακλά την αδυναμία κατανόησης ότι η ψηφιακή ανάπτυξη έχει γίνει υπαρξιακή συνθήκη για τον σοσιαλιστικό αγώνα.

Η έλλειψη ψηφιακών εργαλείων και σύγχρονης γνώσης από την πλευρά της αριστεράς τη θέτει σε μια άνιση αντιπαράθεση με ένα καπιταλιστικό σύστημα που είναι κυρίαρχος των παγκόσμιων πλατφορμών, των δεδομένων και των υποδομών πληροφορικής και της τεχνητής νοημοσύνης, εργαλεία που του δίνουν μια άνευ προηγουμένου ικανότητα να διαμορφώνει συνείδηση και να επηρεάζει την κοινωνική και πολιτική συμπεριφορά.

Ανάκτηση της πρωτοβουλίας

Παρότι η Αριστερά χάνει σήμερα μία από τις μάχες, αντιμετωπίζοντας την τεχνολογία ως ένα δευτερεύον εργαλείο, ο πόλεμος δεν έχει ακόμη κριθεί. Η νίκη προϋποθέτει τη μετατροπή αυτού του οράματος σε συγκεκριμένα προγράμματα δράσης, που θα βασίζονται στη συνειδητή αξιοποίηση της τεχνολογίας. Η Αριστερά δεν μπορεί να παραμένει σε αμυντική θέση· οφείλει να καταστεί ενεργός παράγοντας στον επαναπροσδιορισμό του μέλλοντος της τεχνολογίας, εντάσσοντάς την στο απελευθερωτικό της σχέδιο.

Ωστόσο, η τεχνολογία δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη συνειδητή ανθρώπινη οργάνωση. Η πραγματική δύναμη βρίσκεται στους οργανωμένους ανθρώπους, που είναι σε θέση να αξιοποιούν αυτά τα μέσα στην υπηρεσία των δικών τους στόχων. Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί ένα αποτελεσματικό εργαλείο για την κινητοποίηση, την οργάνωση και την ανάλυση. Δεν θα μπορέσει όμως ποτέ να αντικαταστήσει την αλληλεγγύη και τη δράση στη βάση της κοινωνίας, οι οποίες εξακολουθούν να αποτελούν την κύρια κινητήρια δύναμη της κοινωνικής αλλαγής.

Προς αριστερές ψηφιακές εναλλακτικές: Έφοδος στο φρούριο και απελευθέρωση των εργαλείων

Ως Αριστερά, ιστορικά καταφέραμε να διατυπώσουμε εναλλακτικές προτάσεις στα πεδία της οικονομίας, της δικαιοσύνης και της πολιτικής. Σήμερα, όμως, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια αποφασιστική πρόκληση: δεν έχουμε ακόμη διαμορφώσει ένα ολοκληρωμένο και εναλλακτικό ψηφιακό όραμα, ικανό να αμφισβητήσει την τεχνολογική κυριαρχία του καπιταλισμού.

Το σημαντικότερο διαλεκτικό δίδαγμα που οφείλουμε να αφομοιώσουμε είναι ότι η τεχνολογία δεν αποτελεί ένα «ουδέτερο εργαλείο» που πέφτει από τον ουρανό. Αντίθετα, αποτελεί κατεξοχήν πεδίο ταξικής σύγκρουσης.

Το θεμελιώδες πρόβλημα δεν βρίσκεται στην ίδια τη φύση της τεχνητής νοημοσύνης ή της αυτοματοποίησης, αλλά στις σχέσεις ιδιοκτησίας που τις διέπουν· δηλαδή στο μονοπώλιο που ασκούν οι μεγάλες επιχειρήσεις πάνω σε αυτά τα μέσα, προκειμένου να οξύνουν την ταξική εκμετάλλευση, να επιτηρούν τις κοινωνίες και να ομογενοποιούν την ανθρώπινη συνείδηση προς όφελος της συσσώρευσης του κεφαλαίου.

Με αυτή την αφετηρία, δεν αρκεί πλέον η Αριστερά να περιορίζεται στον ρόλο του «κριτή» ή του «παρατηρητή». Οφείλει να προτείνει νέους και τολμηρούς τρόπους αξιοποίησης της τεχνολογίας μέσα σε δημοκρατικά, συμμετοχικά και διαφανή πλαίσια.

Χρειαζόμαστε μια «λαϊκή τεχνητή νοημοσύνη», που θα λειτουργεί υπό κοινωνικό έλεγχο και θα αναπτύσσεται μέσα από ψηφιακούς συνεταιρισμούς, με στόχο τη δίκαιη κατανομή του παραγόμενου πλούτου και την οργάνωση της παραγωγής με βάση τις πραγματικές ανθρώπινες ανάγκες και όχι τις επιταγές της αγοράς ή την ενίσχυση της κυριαρχίας και του μιλιταρισμού.

Χρειαζόμαστε επίσης μοντέλα ανοικτού κώδικα, προοδευτικές ψηφιακές πλατφόρμες και συνεταιριστικές τεχνολογικές πρωτοβουλίες, που δεν θα υποτάσσονται στη λογική του εμπορικού μονοπωλίου και θα επιτρέπουν στις κοινότητες και στους εργαζόμενους να συμμετέχουν στη διαχείριση της γνώσης και των δεδομένων, καθώς και στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών.

Μια πραγματική αναμέτρηση προϋποθέτει να «σπάσουμε το ψηφιακό φρούριο» του καπιταλισμού. Αυτό σημαίνει να εισχωρήσουμε στον ίδιο τον πυρήνα της τεχνικής διαδικασίας, να κατανοήσουμε τη λογική των αλγορίθμων και να τους αποδομήσουμε, ώστε να τους ανασυγκροτήσουμε με απελευθερωτικό προσανατολισμό. Το να στεκόμαστε απλώς απέναντι στα τείχη αυτής της τεχνολογίας καταγγέλλοντας την καπιταλιστική της χρήση δεν αλλάζει την πραγματικότητα· αντίθετα, κινδυνεύει να εγκλωβίσει την Αριστερά σε παρωχημένα ιδεολογικά γκέτο.

Καλούμαστε να κατακτήσουμε τα εργαλεία της εποχής μας. Όπως ο Μαρξ και ο Ένγκελς μετέτρεψαν την οικονομική και τη φιλοσοφική επιστήμη της εποχής τους από μέσα νομιμοποίησης της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων σε θεωρητικό και πρακτικό όπλο στα χέρια της εργατικής τάξης, έτσι και η σημερινή Αριστερά οφείλει να γίνει ενεργή, δημιουργική και προγραμματική δύναμη στο πεδίο της τεχνολογίας.

Χρειάζεται να περάσουμε από τη θέση του «παθητικού χρήστη», που είναι υποταγμένος στους όρους των καπιταλιστικών ψηφιακών πλατφορμών, στη θέση του «εναλλακτικού παραγωγού», ο οποίος διαμορφώνει μια τεχνολογία κοινοτική, ανοικτή και απελευθερωμένη.

Η μάχη γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη δεν αφορά πλέον μόνο το μέλλον της τεχνολογίας. Αφορά το μέλλον της εργασίας, της δημοκρατίας, του πολιτισμού και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Χωρίς ενεργή παρουσία της Αριστεράς σε αυτό το πεδίο, ο ψηφιακός καπιταλισμός θα συνεχίσει να καθορίζει την κατεύθυνση της τεχνολογικής ανάπτυξης σύμφωνα με τα δικά του συμφέροντα και να ελέγχει τη διαμόρφωση της ανθρώπινης σκέψης και του μέλλοντος της ανθρωπότητας.

Η πραγματική δύναμη της Αριστεράς βρίσκεται στην ικανότητά της να συνδυάζει την ανθρώπινη οργάνωση στη βάση με την κατάκτηση των ψηφιακών δυνατοτήτων, ώστε ο ψηφιακός χώρος να αποτελεί εργαλείο στήριξης και ενίσχυσης των κοινωνικών αγώνων και όχι υποκατάστατό τους· να γίνει ένα ακόμη μέσο πάνω στο οποίο μπορεί να στηριχθεί η πορεία προς ένα πιο ανθρώπινο, πιο δημοκρατικό και πιο δίκαιο σοσιαλιστικό μέλλον.

* Ιρακινός συγγραφέας, δημοσιογράφος και πολιτικός στοχαστής κουρδικής καταγωγής. Σήμερα ζει και εργάζεται στη Δανία. Ιδρυτής και γενικός συντονιστής του διαδικτυακού φόρουμ «Al-Hewar Al-Mutamaden – Σύγχρονη συζήτηση», ενός από τα μεγαλύτερα και σημαντικότερα εγχειρήματα της ψηφιακής αριστεράς στον αραβικό κόσμο, που ιδρύθηκε το 2001. Μεταξύ των πρόσφατων δημοσιεύσεών του, το βιβλίο «Καπιταλιστική τεχνητή νοημοσύνη: οι προκλήσεις της αριστεράς και οι πιθανές εναλλακτικές»

από Globetrotter

[Σημ. Συν. Τα κείμενα που αναρτώνται αξιολογούνται με βάση το ενδιαφέρον που κρίνουμε ότι έχουν και δεν αντανακλούν απαραιτήτως τις απόψεις της σύνταξης.]