Ο Λούκατς μας καλεί σε μια επιστροφή στην αυθεντική θεωρία του Μαρξ

Συνέντευξη του Χρήστου Υφαντή στον Κώστα Καλλωνιάτη

Από τις εκδόσεις Τόπος κυκλοφόρησε το 2025 το βιβλίο του Γκέοργκ Λούκατς, «Για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι. Ι. Marx. ΙΙ. Εργασία». Περιλαμβάνει δυο κεντρικά κεφάλαια από το μεγάλο καταληκτικό έργο του Λούκατς, αφιερωμένα στον Μαρξ και την Εργασία, καθώς και ένα εκτενές εισαγωγικό δοκίμιο του Νικόλας Τερτουλιάν. Με αυτή την αφορμή ο Κώστας Καλλωνιάτης πήρε την ακόλουθη συνέντευξη από το μεταφραστή του έργου Χρήστο Υφαντή, ο οποίος προλογίζει και την έκδοση.

Όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο της έκδοσης, η Οντολογία είναι το τελευταίο, μεταθανάτια εκδομένο έργο του Λούκατς. Ποια η θέση της μέσα στο συνολικό του έργο και στη μαρξιστική φιλοσοφία γενικότερα;

Πράγματι το έργο του Λούκατς «Για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι» αποτελεί το τελευταίο εκδομένο μεταθανάτιο έργο του όπου ο επιφανής Ούγγρος μαρξιστής επιχειρηματολογεί ότι ο μαρξισμός εμπεριέχει μια υλιστική οντολογία της πραγματικότητας, θεμελιωμένη στο ρίζωμα του κοινωνικού Είναι στην εργασία. Στο κεφάλαιο της Οντολογίας που αφορά τον Μαρξ ο συγγραφέας μάς καλεί σε μια επιστροφή στην αυθεντική θεωρία του Μαρξ την οποία ούτε οι οπαδοί αλλά ούτε και οι αντίπαλοί του κατανόησαν ορθά, τονίζοντας τον μη ουτοπικό χαρακτήρα του μαρξισμού σε αντιπαράθεση με την αστική σκέψη η οποία θεωρεί τον μαρξισμό ουτοπία και γι’ αυτό, κατά την άποψή της, ως ουτοπία αναγκάζεται να καταφεύγει στη βία. Κοντολογίς για την αστική σκέψη μαρξισμός και σταλινισμός είναι ισότιμοι.

Αυτό το έργο του Λούκατς ανήκει στην αντισταλινική περίοδό του η οποία παρέμεινε αλλά και εν μέρει παραμένει μέχρι σήμερα παραμελημένη. Η Οντολογία αποτελεί το tertium datur του μεγάλου στοχαστή και αγωνιστή του κομμουνιστικού κινήματος, αφού ο Λούκατς στα τελευταία χρόνια της ζωής του διεξήγαγε έναν διμέτωπο αγώνα ενάντια στο σταλινισμό και τον αμερικανισμό ή με άλλα λόγια ενάντια στη σταλινική φιλοσοφική εκδοχή του μαρξισμού και την αστική φιλοσοφία. 

Πριν τη δημοσίευση της Οντολογίας ο Λούκατς είχε εκδώσει ένα άλλο μεγάλο ύστερο έργο του: Η Ιδιοτυπία του Αισθητικού (1963). Υπάρχει μια σχέση συνέχειας και ασυνέχειας ανάμεσα σ’ αυτά τα δύο έργα. Ήδη στην Αισθητική ο Λούκατς ανακάλυψε μια οντολογική δομή η οποία ξεκόβει ριζικά από την άποψη που χειριζόταν τη συνείδηση ως επιφαινόμενο. Αυτό αποτελεί μια συνέχεια μεταξύ της Αισθητικής και της Οντολογίας.

Στο τελευταίο κεφάλαιο της Αισθητικής με τίτλο: «Ο Απελευθερωτικός αγώνας της τέχνης» ο Λούκατς αναφέρει ότι οι ρεβιζιονιστές οι οποίοι δεν είναι σε θέση να χαράξουν μια καθαρή γραμμή ανάμεσα στον Στάλιν και τους κλασικούς του μαρξισμού, στρέφουν την προσοχή τους ενάντια στον μαρξισμό-λενινισμό. Στο κεφάλαιο της Οντολογίας για τον Μαρξ, μας καλεί σε μια επιστροφή μόνο στον Μαρξ και όχι στον μαρξισμό-λενινισμό. Αυτό εμπεριέχει μια αποστασιοποίηση από τον σοβιετικό μαρξισμό της μετά τον Στάλιν περιόδου, ενόψει των ισχυρών δογματικών του αγκυλώσεων, από την οποία ο Λούκατς, όμως, πάντα διαχωρίζει τον Λένιν. Σχετικά με αυτό μας δίνει μια απάντηση ο Ούγγρος στοχαστής στον Πρόλογο του 1967 στο Ιστορία και Ταξική Συνείδηση: «Έτσι αυτός [ο Λένιν] δεν είναι, με την αυστηρή έννοια του όρου, ούτε θεωρητικός ούτε πρακτικός, αλλά βαθύς διανοητής, της πράξης, ένας άνθρωπος που αναποδογυρίζει με πάθος τη θεωρία μέσα στην πράξη, ένας άνθρωπος που το διεισδυτικό βλέμμα του στρέφεται πάντα στο σημείο όπου η καθαρή θεωρία περνάει στην πράξη και η πράξη στη θεωρία».

Τα παραπάνω αποτελούν μια πρώτη σοβαρή διαφοροποίηση μεταξύ της Αισθητικής και της Οντολογίας του. Μια δεύτερη εξίσου σημαντική διαφοροποίηση εντοπίζει ο Ν. Τερτουλιάν στην εργασία του: «Τελεολογία  και αιτιότητα στην Οντολογία του Κοινωνικού». Εδώ ο ρουμανο-γάλλος μαρξιστής υποστηρίζει ότι στο τελικό μέρος των «Προλεγόμενων» της Οντολογίας του Κοινωνικού Είναι ο Λούκατς διαμαρτύρεται ενάντια στον αυστηρό καταμερισμό που δημιουργήθηκε πρόσφατα σε μια μεγάλη μερίδα της μαρξιστικής συγγραφής, μεταξύ του διαλεκτικού υλισμού και του ιστορικού υλισμού. Ο Λούκατς απορρίπτει τη γνωστή θεωρητική θέση του Στάλιν για τον ιστορικό υλισμό τον θεωρούμενο ως απλή προέκταση και εφαρμογή στην ιστορία και στην κοινωνική ζωή των γενικών αρχών του Είναι που καθορίστηκαν από τον διαλεκτικό υλισμό. Στο βιβλίο του Λούκατς «Η Ιδιοτυπία του Αισθητικού» η διχοτόμηση του διαλεκτικού υλισμού-ιστορικού υλισμού χρησιμοποιούνταν ακόμα ως οργανωτική θεωρητική αρχή. Απεναντίας στα «Προλεγόμενα» βλέπει την ιστορικότητα ως μια ενιαία θεμελιακή οντολογική αρχή, με το πόρισμα: την ποικιλία και την ετερογένεια των κατηγοριών του Είναι στα διαφορετικά επίπεδα ανάπτυξης.

Η Οντολογία του Κοινωνικού Είναι άνοιξε μια νέα προοπτική στην ανάπτυξη του σύγχρονου μαρξισμού: απέδωσε βαρύτητα στην πρωταρχική σημασία των ζητημάτων του Είναι σε αντιπαράθεση με τις επιστημολογικές, λογικές και επιστημονικές προσεγγίσεις που κυριαρχούσαν σε όλη την ιστορία της φιλοσοφίας και στη σύγχρονη σκέψη. Ο Λούκατς ερμηνεύοντας τον Μαρξ μάς καλεί πίσω στα πράγματα, τις κατηγορίες του Είναι. Οι ομάδες μορφών του Είναι (ανόργανη, οργανική, κοινωνική) έχουν διαδικασιακό χαρακτήρα και χαρακτηρίζονται από την ιστορικότητα. Οντολογικά αυτή η ιστορικότητα χαρακτηρίζεται από τη χρονική μη αντιστρεψιμότητα. Η αυθεντική οντολογία πρέπει να έρθει σε ρήξη με τη φιλοσοφική παρανόηση ότι τα «πράγματα» είναι ανώτερα από τις σχέσεις. Οι έννοιες της οντολογίας είναι περιγραφές των αναπτυσσόμενων πηγών του Είναι, η μια βασιζόμενη στην άλλη. Τα παραπάνω αποτελούν σύνοψη της μελέτης του Μ. Άλμασι: «Η οντολογική στροφή του Λούκατς. Η Οντολογία του Κοινωνικού Είναι» (Μαρξιστική Σκέψη, τ. 33).

Σε ό,τι αφορά τη σημασία της Οντολογίας του Κοινωνικού Είναι, σύμφωνα με τον Ν. Τερτουλιάν, αυτή απεικονίζεται, συνολικά, ως μια αληθινή φιλοσοφική εγκυκλοπαίδεια του σύγχρονου μαρξισμού και ως μια τεράστια ερμηνευτική της σκέψης του Μαρξ, που προσπαθεί να κόψει το γόρδιο δεσμό μπρος στον οποίο βρίσκεται ο σύγχρονος μαρξισμός, ώστε να αποφύγει τόσο την Σκύλλα του νατουραλισμού, όσο και την Χάρυβδη του υποκειμενισμού και του βολονταρισμού. Για τον Τερτουλιάν η έννοια της αλλοτρίωσης/αποξένωσης και η άρση της αποτελεί το Novum της Αισθητικής και της Οντολογίας.

Πώς συνέβηκε να ασχοληθείτε με το έργο του Λούκατς γενικά και την Οντολογία ειδικότερα; Ποιες οι δυσχέρειες προσέγγισης της σκέψης του Λούκατς στην Οντολογία, σε μεταφραστικό και ουσιαστικό επίπεδο; Σε τι εστιάζει η φιλοσοφική της προβληματική;

Φοιτητής τότε στην Ρουμανία είχα την ευκαιρία να γνωριστώ, έστω και επιφανειακά, εκείνη την εποχή, με την τελευταία λέξη του μαρξισμού, που αντιπροσώπευε το καταληκτικό έργο, μέσα από τη ρουμάνικη μετάφραση. Ιδιαίτερα ο Πρόλογος του Τερτουλιάν «Τελεολογία και Αιτιότητα στην οντολογία του κοινωνικού» μου προσέλκυσε το ενδιαφέρον για την Οντολογία. Εδώ ο Τερτουλιάν εστιάζει την προσοχή του στο κομβικό σημείο της Οντολογίας: στη σχέση τελεολογίας και αιτιότητας στην οντολογία του κοινωνικού, που εκφράζει το ζήτημα της σχέσης μεταξύ αναγκαιότητας και ελευθερίας δείχνοντας την οντολογική διαπλοκή τους. Η έννοια της εργασίας είναι το κομβικό σημείο της ανάλυσης: η ανθρώπινη εργασία είναι πάντοτε τελεολογική θέτοντας έναν σκοπό που είναι αποτέλεσμα μιας επιλογής. Αυτό που μου είχε προκαλέσει ιδιαίτερη εντύπωση σε αυτόν τον Πρόλογο ήταν οι γνώσεις του Τερτουλιάν όχι μόνο στο συνολικό έργο του Λούκατς και ειδικότερα στην Οντολογία, αλλά και στις τελευταίες εξελίξεις του μαρξισμού της Δύσης αλλά και της αστικής σκέψης, ευρισκόμενος τότε ο ίδιος ακόμα στο Βουκουρέστι. Τα παραπάνω με έπεισαν να καταπιαστώ με τη μετάφραση της Οντολογίας, που διήρκησε χρόνια και που ήταν μια βασική ανάγκη να προσφερθεί και στο ελληνικό κοινό αυτό το θεμελιώδες σύγγραμμα της μαρξιστικής φιλολογίας.

Η μετάφραση οποιουδήποτε φιλοσοφικού έργου του Λούκατς αποτελεί, βέβαια, μια σοβαρή εξέταση για όποιον προτίθεται να την επιχειρήσει. Το έργο του Λούκατς «Για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι» παρουσιάζει εκτός από τις γενικές δυσκολίες και ιδιαίτερες δυσκολίες. Μια από αυτές είναι ότι στον καθένα από τους συγγραφείς, οι οποίοι αναλύθηκαν από τον Λούκατς, ο ένας και ίδιος όρος έχει διάφορες προσλήψεις σε ό,τι αφορά τις αποχρώσεις, και η μετάφραση έπρεπε να προσπαθεί να αποδώσει παρόμοιες διαφορές. Σε αυτό το ζήτημα η ρουμάνικη έκδοση, προς βοήθεια των μεταφραστών της, αποτάθηκε σε ιστορικούς της φιλοσοφίας που το γνωστικό τους αντικείμενο ήταν στραμμένο σε ιδιαίτερα φιλοσοφικά ρεύματα όπως ο νεοθετικισμός, ο υπαρξισμός, η φιλοσοφία του Hartmann κλπ. ώστε να αποδοθεί ορθά η ορολογία του κάθε φιλοσόφου.

Αυτές οι δυσκολίες επιτάθηκαν από το γεγονός ότι ένα σημαντικό μέρος της Οντολογίας δεν ολοκληρώθηκε πλήρως λόγω του θανάτου του συγγραφέα, παρουσιάζοντας έτσι κενά, αχρείαστες επαναλήψεις, ακόμη και κάποια δυσνόητα σημεία αλλά και κάποια σφάλματα. Η ερώτηση σε τι εστιάζει η φιλοσοφική της προβληματική νομίζω ότι έχει ήδη απαντηθεί στην προηγούμενη ενότητα.

 Η ελληνική φιλολογία για τον Λούκατς είναι ιδιαίτερα ελλιπής και η συζήτηση για το έργο του μάλλον φτωχή. Πείτε μας δυο λόγια για την ευρύτερη απήχηση της Οντολογίας διεθνώς. Τι υπάρχει για το θέμα στη χώρα μας;

Οι παλαιότερες βιβλιογραφικές αναφορές στο έργο του Λούκατς ξεκινούσαν με το «Η Ψυχή και οι μορφές», περνούσαν στο «Η Θεωρία του μυθιστορήματος» και κατέληγαν στο «Ιστορία και ταξική συνείδηση», το οποίο θεωρούσαν ως το κορυφαίο επίτευγμα του Ούγγρου στοχαστή. Ενδεικτικό παράδειγμα αυτού του τρόπου πρόσληψης του λουκατσιανού έργου, στον ελληνικό χώρο, αποτελεί το λήμμα «Λούκατς» του Λεξικού της Φιλοσοφίας του Θ. Πελεγρίνη (εκδ. Ελληνικά Γράμματα, 2004), όπου μετά από περισσότερα από τριάντα χρόνια από τη συγγραφή της Οντολογίας  και το θάνατο του Λούκατς στο συγκεκριμένο λήμμα δεν γίνεται καμία αναφορά στην Οντολογία του Κοινωνικού Είναι. Μια πρώτη αναφορά στην Οντολογία του Λούκατς, στον ελληνικό χώρο, γίνεται το 1996 στο δοκίμιο του Χρ. Κεφαλή: «Ο Λούκατς και η ανάπτυξη του μαρξισμού» (εκδ. Παρασκήνιο). Στο ίδιο βιβλίο ακολουθεί ένα μεταφραστικό απόσπασμα του κεφαλαίου της Οντολογίας που αφορά τον Μαρξ. Τον Ιανουάριο-Φεβρουάριο του 1997 ακολουθεί η εργασία του Παν. Τσιαμούρα: «György Lukács- Στην αναζήτηση του tertium datur» (Περ. Ουτοπία, τ.23) όπου αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στο Για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι ως κορυφαίο έργο του Λούκατς.

Το 1998 ο Μαν. Λαμπρίδης στο έργο του: «Τρία μελετήματα» και συγκεκριμένα στο κεφάλαιο: «Πρώτη εισαγωγή στο έργο του Georg Lukács», στηριζόμενος σε συνέντευξη του Ούγγρου στοχαστή το 1969, μας πληροφορεί ότι ο φιλόσοφος είχε αποπερατώσει και μια άλλη εργασία με τίτλο Προς μια Οντολογία του Κοινωνικού Είναι, χωρίς ο Λαμπρίδης να γνωρίζει αν είχε εκδοθεί. Το τ. 52 (2002) του περιοδικού Ουτοπία είναι αφιερωμένο στον Λούκατς και περιλαμβάνει μια τμηματική μετάφραση της Οντολογίας του Κοινωνικού Είναι (το υποκεφάλαιο το αφιερωμένο στον Μαρξ), καθώς και την εργασία του Paul Browne: «Η ύστερη οντολογία του Λούκατς». Επίσης το ίδιο περιοδικό το 2003 στο τ. 57 δημοσιεύει την εργασία του Ν. Τερτουλιάν: «Περί της οντολογικής-γενετικής μεθόδου στη φιλοσοφία», που αποτελεί την εισήγηση του Τερτουλιάν στο Συμπόσιο για το έργο του Λούκατς που οργάνωσε η Ουτοπία σε συνεργασία με το Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών. Το 2015 οι εκδ. Ηριδανός κυκλοφόρησαν ένα ολοκληρωμένο κεφάλαιο της Οντολογίας που αφορά τον Χέγκελ: «Ψευδής και αληθινή Οντολογία του Χέγκελ» (Εισ.-μετ.-σχ. Δ. Τζωρτζόπουλος). Αυτό το σημαντικό κεφάλαιο πέρασε μάλλον απαρατήρητο στο ελληνικό κοινό παρόλη τη σπουδαιότητά του. Επίσης το περιοδικό Μαρξιστική Σκέψη εξέδωσε δύο τεύχη αφιερωμένα στον Λούκατς: το τ. 32, Φεβρουάριος-Ιούλιος 2021 και το τ. 33 Οκτώβριος-Φεβρουάριος 2022. Στο τ. 32 παρουσιάστηκε μετάφραση αποσπάσματος από το: «Προς μια Οντολογία του Κοινωνικού-Είναι» και συγκεκριμένα ένα υποκεφάλαιο της «Εργασίας»: Η εργασία ως τελεολογική θέση. Στο τ. 33 δημοσιεύθηκε η εργασία του Μ. Άλμασι: «Η οντολογική στροφή του Λούκατς. Η Οντολογία του Κοινωνικού Είναι». Στο ίδιο τεύχος δημοσιεύθηκε και η δική μου συνεισφορά: «Ο Γκέοργκ Λούκατς στο Παγκόσμιο Συνέδριο Φιλοσοφίας στη Βιέννη 1968» (Εισαγωγικό σημείωμα-μετάφραση Χρ. Υφαντή). Αυτή η εργασία του Λούκατς αποτελεί σύνοψη της Οντολογίας του Κοινωνικού Είναι και έφερε τον τίτλο: «Οι οντολογικές βάσεις της ανθρώπινης σκέψης και δράσης».

Τελικά το 2025 από τις εκδόσεις Τόπος κυκλοφόρησε το έργο του Georg Lukács: Για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι, I Marx, II Εργασία με εισαγωγή του Ν. Τερτουλιάν σε μετάφραση και Προλεγόμενα του γράφοντος.

Οι εκδόσεις ΚΨΜ, το 2026, εξέδωσαν τη συλλογική εργασία Γκέοργκ Λούκατς Ιστορία και Ταξική Συνείδηση. Εκατό Χρόνια Μετά σε επιμέλεια Μιχ. Σκομβούλη. Τα κείμενα αυτού του τόμου βασίζονται σε εισηγήσεις για το Συνέδριο (8-9 Δεκεμβρίου 2023, στο Πάντειο Πανεπιστήμιο) που πραγματοποιήθηκε με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από την έκδοση (1923) του σημαντικού αυτού έργου του Λούκατς. Σε αυτή τη συλλογή η εργασία του Γιάννη Νίνου αφορά την Οντολογία του Λούκατς: «Αλλοτρίωση και υποκειμενικότητα στην Οντολογία του Κοινωνικού Είναι του Γκέοργκ Λούκατς». Ο συγγραφέας εκκινεί από τη διαπίστωση ότι στο τελευταίο τμήμα της Οντολογίας του Κοινωνικού Είναι ο Λούκατς επιστρέφει στην προβληματική της αλλοτρίωσης προσεγγίζοντας εκ νέου ζητήματα του έργου του Ιστορία και Ταξική Συνείδηση.

Κοντολογίς μέχρι στιγμής από το σύνολο της Οντολογίας του Λούκατς σε ελληνική μετάφραση υπάρχουν μόνο τρία κεφάλαια: «Ψευδής και αληθινή οντολογία του Χέγκελ» (2015),  «Μαρξ» και «Εργασία» (2025). Υπολείπεται η μετάφραση των κεφαλαίων του πρώτου μέρους: Εισαγωγή, 1. Νεοθετικισμός και υπαρξισμός 2. Η συμβολή του Nicolai Hartmann στην οικοδόμηση μίας αληθινής οντολογίας και του δεύτερου μέρους: 1. Αναπαραγωγή 2.Το ιδεατό και η ιδεολογία 3. Αποξένωση  καθώς και τα Προλεγόμενα για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι. Αυτά σε ό,τι αφορά την υποδοχή της Οντολογίας του Λούκατς στον ελληνικό χώρο.

Αυτή η έλλειψη συνολικής έκδοσης της Οντολογίας στον τόπο μας μπορεί προς το παρόν να αναπληρωθεί από τις βοηθητικές εργασίες του Λούκατς που σχετίζονται με την Οντολογία: Πρώτο, με το έργο «Προβλήματα Οντολογίας και Πολιτικής» (μετάφραση Β. Ραφαηλίδη, εκδ. 70) , δεύτερο «Οι οντολογικές βάσεις της ανθρώπινης σκέψης και δράσης» στο: Ο Λούκατς στο Παγκόσμιο Συνέδριο Φιλοσοφίας στη Βιέννη 1968, τρίτο «Ο Λούκατς για τη ζωή και έργο του» (Συνέντευξη 1969, στο περιοδικό Πλανόδιον, τ. 39, 2005) και τέλος στον Πρόλογο του 1967 στο Ιστορία και Ταξική Συνείδηση.

Η ελληνική φιλολογία για τον Λούκατς –εκδόσεις έργων του και κριτικές μελέτες ερευνητών– είναι αρκετά φτωχή. Από τα μεγάλα έργα του μόνο το Ιστορία και Ταξική Συνείδηση έχει μεταφραστεί ολόκληρο (εκδ. Οδυσσέας 1975 και εκδόσεις των Συναδέλφων 2023). Από τα μεταφρασμένα έργα του τα μισά είναι περίπου εξαντλημένα και οι νέες εκδόσεις, μετά το 2000, γίνονται με αργό ρυθμό ενός ή δύο έργων ανά δεκαετία. Άξια μνείας είναι η συλλογή δοκιμίων για τον Λούκατς: Ερμηνευτικές προσεγγίσεις (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2006).

Από τα τέλη της δεκαετίας του 2010 υπάρχει μια θετική αλλαγή. Το 2018 δημοσιεύθηκε από τις Εκδόσεις Τόπος η Αισθητική της Μουσικής, κεφάλαιο της Αισθητικής του Λούκατς, σε μετάφραση του Π. Ντούβου (η διδακτορική διατριβή του ίδίου, Μαρξισμός και Φιλοσοφία της Μουσικής. Η Περίπτωση του Georg Lukӓcs δημοσιεύθηκε επίσης από τις Εκδόσεις Τόπος το 2022). Το 2019 από τις ίδιες εκδόσεις παρουσιάζεται το Γκ. Λούκατς Κείμενα της Δεκαετίας του 1920 (μετάφραση και εισαγωγικό δοκίμιο του Χρ. Κεφαλή) που περιλαμβάνουν: τα άρθρα λογοτεχνικής και φιλοσοφικής κριτικής στο βερολινέζικο περιοδικό Ρότε Φάνε (1922), την κριτική του στον Ιστορικό Υλισμό του Μπουχάριν (1925), τα φιλοσοφικά δοκίμια για τον Λασάλ (1925) και τον Μόζες Ες (1926) και τις Θέσεις του Μπλουμ (1928). Στα κείμενα αυτά ο Λούκατς ξεκαθαρίζει τις ιδεαλιστικές συγχύσεις του Ιστορία και Ταξική Συνείδηση. Το 2019 δημοσιεύεται η μελέτη του Ν. Φούφα: Η Κριτική της Πραγμοποίησης στο Πρώιμο Έργο του Λούκατς (εκδόσεις ήτορ) και το 2022 πάλι από τον ίδιο εκδοτικό οίκο και τον ίδιο μεταφραστή του το έργο του Λούκατς Υπαρξισμός ή μαρξισμός. Επίσης το 2022 από τις εκδόσεις ΚΨΜ δημοσιεύεται η μονογραφία του Σπύρου Ποταμιά: Οικονομία και Κοινωνία: Ο μαρξισμός του νεαρού Λούκατς ως κριτική του καπιταλισμού.

Το 2024 από τις εκδ. Εύμαρος εμφανίστηκε το συλλογικό έργο: Γκέοργκ Λούκατς – Κριτικά Δοκίμια (επιμ. Χρ. Κεφαλή και Ν. Φούφα) που καλύπτει σε μεγάλο βαθμό την παραμέληση του όψιμου και ύστερου Λούκατς, δηλαδή του Λούκατς της Αισθητικής και της Οντολογίας. Σημαντικό βήμα για τον εμπλουτισμό της ελληνικής φιλολογίας του έργο του Ούγγρου στοχαστή αποτελεί η έκδοση μέρους της Καταστροφής του Λόγου, συγκεκριμένα του κεφαλαίου που αφορά τον Νίτσε από τις εκδόσεις Εύμαρος (μετ. Ηώς Δούκα και Νίκου Φούφα, 2025). Αυτό το λουκατσιανό έργο είχε μεταφραστεί στα ελληνικά το 1980.

Από όσα αναφέραμε μέχρι τώρα διαπιστώνουμε ότι αν και σχετικά αρκετή η ελληνική φιλολογία που αφορά τα έργα του Λούκατς και την κριτική αξιολόγησή τους δεν είναι διόλου αντιπροσωπευτική. Παραμένουν αμετάφραστα κορυφαία έργα του: Το Ιστορικό Μυθιστόρημα (υπό έκδοση από τις εκδόσεις Ένεκεν σε μετάφραση του γράφοντος), Ο Νεαρός Χέγκελ, Η Καταστροφή του Λόγου καθώς και το κορυφαίο αισθητικό έργο του Η Ιδιοτυπία του Αισθητικού («Αισθητική»). Πράγματι από το 2010 εμπλουτίζεται κάπως η ελληνική φιλολογία σχετικά με το έργο του Λούκατς, αλλά μεγάλο τμήμα του αφορά το προμαρξιστικό και το πρώιμο μαρξιστικό έργο του. Οι εργασίες του Κ. Καβουλάκου Τραγωδία και Ιστορία (εκδ. Αλεξάνδρεια 2012) και Ιστορία και Πράξη. Η φιλοσοφία της πράξης του Γκέοργκ Λούκατς (εκδ. Τόπος, 2018) καθώς και η εισαγωγή του στο μεταφραστικό εγχείρημά του: Γκ. Λούκατς Η Πραγμοποίηση και η Συνείδηση του Προλεταριάτου (εκδ. Εκκρεμές, 2006) κινούνται προς αυτήν την κατεύθυνση. Επίσης στο συλλογικό έργο: Γκέοργκ Λούκατς. Ιστορία και ταξική συνείδηση. Εκατό χρόνια μετά ο Καβουλάκος συμμετέχει με την εργασία του «Γιατί να διαβάσουμε τη θεωρία της πραγμοποίησης του Λούκατς με αναφορά στην νεοκαντιανή προπαιδεία του;» όπου υποστηρίζει ότι η ανάδειξη των νεοκαντιανών επιρροών στο πρώιμο μαρξιστικό έργο του Λούκατς μάς βοηθά να κατανοήσουμε τον πραγματικό φιλοσοφικό προβληματισμό του, βρίσκοντας τις απαρχές της θεωρίας της πραγμοποίησης στο προμαρξιστικό έργο του Λούκατς. Στη διεθνή φιλολογία του λουκατσιανού έργου παρουσιάζεται μια ευρεία συζήτηση και αυτό βρήκε μια αντανάκλαση και στη χώρα μας.

Σε ό,τι αφορά την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι, η πρωτότυπη γερμανική έκδοση δημοσιεύθηκε σε ολοκληρωμένη μορφή στα μέσα της δεκαετίας του 1980 (1984-1986). Όμως τα κεφάλαια 3, 4 και 5 είχαν εκδοθεί σε χωριστούς τόμους από τις εκδόσεις Luchterhand στις αρχές του 1970: Hegels falsche und echte ontologie (1971), Die ontologischen Grundprinzipien Marx (1972), Die Arbeit (1973). Ακολούθως αυτά τα τρία κεφάλαια μεταφράστηκαν από τον David Fernbach και εκδόθηκαν από τις εκδόσεις Merlin Press, Λονδίνο. Αυτά είναι τα μέρη της Οντολογίας που υπάρχουν στην Αγγλία μέχρι σήμερα. Όμως μια ολοκληρωμένη έκδοσή της έχει κυκλοφορήσει και σε άλλες χώρες, όπως π.χ. στην Ιταλία όπου ο πρώτος τόμος εμφανίστηκε το 1976 από τις εκδόσεις Riuniti της Ρώμης και πρόσφατα το 2023 έγινε η δεύτερη έκδοση, και στην Ουγγαρία από τις εκδόσεις Magretö Kiado της Βουδαπέστης επίσης το 1976. Στη Γαλλία, το 2011, οι εκδόσεις Delga κυκλοφόρησαν τον τόμο Εργασία και Αναπαραγωγή και το 2012 τον δεύτερο τόμο Ιδεολογία και Αποξένωση, ενώ το 2009  είχαν κυκλοφορήσει τα Προλεγόμενα στην Οντολογία. Τμηματικές εκδόσεις υπάρχουν και σε άλλες χώρες όπως: στην Ισπανία το 2004 το κεφάλαιο «Εργασία» από τις εκδόσεις Herramienta και το 2007 το κεφάλαιο «Marx» από τις εκδόσεις Akal και το δεύτερο μέρος του έργου το 2013. Στην Βραζιλία το 2010 εμφανίστηκαν τα «Προλεγόμενα», το 2013 ο δεύτερος τόμος ενώ ο πρώτος το 2018 από τις εκδόσεις Boitempo. Στην Τουρκία το 2018 από τις εκδόσεις Nota εμφανίστηκαν τα κεφάλαια Marx, Hegel και Εργασία.

Στην Ρουμανία το 1975 εμφανίστηκε η τμηματική έκδοση της Οντολογίας με τα κεφάλαια Hegel και Εργασία, ενώ το 1982 κυκλοφόρησε ο πρώτος τόμος και το 1986 ο δεύτερος. Και στις δύο εκδόσεις ο Πρόλογος ήταν του Ν. Τερτουλιάν. Τα «Προλεγόμενα», αν και εξαγγέλθηκαν, ουδέποτε δημοσιεύθηκαν σε αυτή τη χώρα. Αν εξαιρέσουμε την Ιταλία, την Ουγγαρία και την Ρουμανία η διάδοση της Οντολογίας στον διεθνή χώρο άργησε πολύ. Δικαίως ο Ν. Τερτουλιάν (1982) τόνιζε ότι «μια σιωπή συνεχίζει να περιβάλει το έργο του Λούκατς Για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι» και ο Γκουίντο Ολντρίνι ανέφερε: «Μια υπόρρητη συνωμοσία σιωπής επικρατεί για την Οντολογία». Επίσης ο P. Browne (1990) τονίζει ότι: «αυτό το έργο παρέμεινε στη σκιά και εξακολουθεί να παραμένει εντελώς άγνωστο».

Ο ίδιος ο τίτλος του έργου το διαφοροποιεί από τα συνήθη θέματα που συναντάμε στον Μαρξ και την ευρύτερη μαρξιστική φιλολογία. Ο Λούκατς, ωστόσο, υποστηρίζει ότι προχωρά σε μια αυθεντική ερμηνεία των θεμελίων του μαρξικού έργου. Πώς θεμελιώνει τον ισχυρισμό του αυτό;

Ο Λούκατς στην εισαγωγή αυτού του έργου του ξεκινά με τη φράση: «Κανείς δεν ασχολήθηκε τόσο περιεκτικά με την Οντολογία όπως το έπραξε ο Μαρξ», όπου γίνεται φανερή η προσπάθειά του για την επεξεργασία μιας μαρξιστικής Οντολογίας. Στην εισαγωγή της Οντολογίας ο συγγραφέας παρουσιάζει ένα συνοπτικό ιστορικό του οντολογικού προβλήματος στο πέρασμα των χρόνων. Βασικός στόχος του έργου είναι η θεμελίωση μιας μαρξιστικής οντολογίας του κοινωνικού Είναι πάνω στη βάση ενός ευρύτατου εγχειρήματος αποκατάστασης του γνήσιου νοήματος της θεωρίας του Μαρξ.

Ο Λούκατς υποστηρίζει ότι η προσπάθεια θεωρητικής σύνθεσης της οντολογίας του Μαρξ οδηγεί σε μια κάπως παράδοξη κατάσταση διότι, αφενός ο οποιοσδήποτε αμερόληπτος αναγνώστης θα παρατηρήσει ότι όλες οι συγκεκριμένες διατυπώσεις του, κατανοούμενες ορθά χωρίς προκαταλήψεις, είναι αντιληπτές ως άμεσες διατυπώσεις για το Είναι, άρα έχουν έναν καθαρά οντολογικό χαρακτήρα και αφετέρου δεν θα βρούμε στον Μαρξ μια αυτοτελή ανάπτυξη των οντολογικών προβλημάτων, αφού δεν προσπάθησε ποτέ συστηματικά ή συστηματοποιημένα να καθορίσει τη θέση τους στο πλαίσιο της σκέψης μέσω της οριοθέτησής τους από τη γνωσιοθεωρία, τη λογική κλπ. Ο ίδιος ο Λούκατς χρησιμοποιώντας τον όρο «Οντολογία» αναφέρεται στην ανακάλυψη των μορφών του Είναι και της κίνησης που παράγονται από το σύνθετο όλο. Σύμφωνα με τον Browne η οντολογία δεν προσπαθεί απλώς να συλλάβει την διαλεκτική της πραγματικότητας αλλά είναι και η ίδια, όσον αφορά την ανάπτυξη και τη δομή της, διαλεκτική. Όπως ο Μαρξ επιχείρησε να αποκαταστήσει τους νόμους της κίνησης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, έτσι και η Οντολογία του Λούκατς επιχειρεί την αποκάλυψη των βασικών δομών του Είναι, χωρίς όμως να ισχυρίζεται ότι εκθέτει με ολοκληρωμένο και εξαντλητικό τρόπο τις κατηγορίες του κοινωνικού Είναι.

Σκοπός του Λούκατς στην Οντολογία του είναι να ωθήσει τα πράγματα προς τα εμπρός/μπροστά, μέσα από μια επιστροφή στον Μαρξ. Αυτή η επιστροφή θα συνιστούσε μια ιδεολογική επανάσταση, αφού είναι μια κίνηση προς τα εμπρός/μπροστά σε ένα νέο στάδιο ανάπτυξης του ιστορικού υλισμού. Ο ίδιος, επικαλούμενος και τον Ν. Hartmann, καταγγέλλει το θεμελιώδες σφάλμα του νεοκαντιανισμού και του θετικισμού: το να αναζητά κανείς στην εξέταση του προτσές της γνώσης το κλειδί των προβλημάτων του Είναι, αγνοώντας το γεγονός ότι η γνωσιολογία δεν θα μπορέσει ποτέ να υποκαταστήσει την οντολογία, διότι αυτή της είναι εξ ορισμού υποταγμένη. Η Οντολογία αντιλαμβάνεται τον μαρξισμό ως αυτο-διαμεσολαβούμενη, αυτο-κριτική κοσμοθεωρία, ριζωμένη στη διαλεκτική οντολογία του κοινωνικού Είναι.

Στην Οντολογία υπάρχει μια συμμετρική κατανομή των πολεμικών τόνων προς τον Κάουτσκι αλλά και προς τον καντιανό αυστρο-μαρξιστή Μαξ Άντλερ, προς τον Πλεχάνοφ αλλά και προς τον Σαρτρ, ενάντια στις θέσεις του Αλτουσέρ, αλλά και ορισμένες ιδέες του Ερνστ Μπλοχ, η οποία μαρτυρά τον βασικό πόθο της εργασίας: tertium datur (Τερτουλιάν 1982). Ο Λούκατς μετά τον εκπεσμό και την ανυποληψία των δογματικών μαρξιστών της Δεύτερης Διεθνούς, της Κομιντέρν και της Κομινφόρμ, προσπαθεί να επαναφέρει τη δυνατότητα της ανθρώπινης απελευθέρωσης. Πρεσβεύει έναν ριζικό εκδημοκρατισμό της κοινωνικής ζωής, την ιδέα μιας κοινωνίας δίχως εκμετάλλευση και υποταγή (P. Browne).

Συνοπτικά ο Λούκατς καταλογίζει στον σεχταριστικό δογματισμό ότι τον χαρακτηρίζει ο φετιχισμός του Λόγου, ενώ οι οπορτουνιστικές αναθεωρήσεις του μαρξισμού εκδηλώνουν μια εμφανή κλίση προς τον εμπειριστικό φετιχισμό χωρίς να αποκλείει εδώ και μεικτές μορφές διαφόρων τύπων. Ο Λούκατς προτείνει μια πιο περιεκτική και ελαστική ερμηνεία σε ό,τι αφορά τη σχέση μεταξύ της ελευθερίας και των κατηγοριών της πραγματικότητας, επειδή αρνείται να ταυτίσει τον καθορισμό με την αναγκαιότηταστη σφαίρα των προσδιορισμών του καθορισμού της πραγματικότητας, των επιδεικτικά ικανών να αξιοποιηθούν μέσα από το ενέργημα της ελευθερίας, εισχωρεί όχι μόνο η αναγκαιότητα, αλλά εξίσου και η δυνατότητα και η σύμπτωση. Επίσης σύμφωνα με τον Λούκατς η αναγκαιότητα δεν πρέπει να γίνει κατανοητή ως ένα σύστημα σχέσεων με μια υπεριστορική και απρόσωπη δύναμη συνοχής, αλλά ως ένα (σύστημα) που περιγράφεται και δραστηριοποιείται εκ νέου σε σχέση με μια καθορισμένη ιστορική κατάσταση. Η εγελιανή τελεολογία και ο φαταλιστικός υλισμός υποβάλλονται από τον Λούκατς σε μια σκληρή κριτική. Η ελευθερία για τον Ούγγρο στοχαστή προϋποθέτει όχι μόνο την κυριαρχία της αναγκαιότητας (με την έννοια της «γνώσης» της για την οποία έκαναν λόγο ο Χέγκελ και ο Ένγκελς), αλλά και τη χρήση των δυνατοτήτων ή των συμπτώσεων  (Τερτουλιάν 1975). Λίγους μήνες πριν το θάνατό του ο Λούκατς κάνει την εξής εκτίμηση: «Πιστέψτε με, σήμερα είναι αναγκαίο να κάνουμε αυτό που έκανε ο Μαρξ για τον καπιταλισμό της εποχής του. (…) Στερούμενοι μιας θεωρίας, οι μαρξιστές είναι καταδικασμένοι να σέρνονται πίσω από τα καθημερινά γεγονότα. Συλλογικά κινήματα ξεσπούν και ονομάζονται “αυθόρμητα” (…) και στη συνέχεια οι μαρξιστές τρέχουν να προλάβουν τα συμβάντα, να τα κατανοήσουν εκ των υστέρων. Η θεωρία τους είναι μόλις κάτι περισσότερο από τον εξορθολογισμό της έκπληξης» (Ferrarotti Franco 1972, «Conversation with Georg Lukács», Worldview, May 1972, σ. 30-34), βλ Αλ. Χρύση: «Το οργανωτικό ζήτημα σήμερα», στο συλλογικό έργο Γκ. Λούκατς. Ιστορία και Ταξική Συνείδηση. Εκατό χρόνια μετά, ΚΨΜ, 2026). Αυτή η δήλωση του Λούκατς τονίζει ιδιαίτερα την ανάγκη ύπαρξης μιας θεωρίας για τον μαρξισμό και προς αυτήν την κατεύθυνση κινήθηκε το έργο του Για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι.

Η εργασία είναι η κεντρική έννοια στην κοινωνική οντολογία του Λούκατς. Ο Λούκατς ανιχνεύει σε αυτή το γενικό μοντέλο για όλες τις αποτελεσματικές κοινωνικές δραστηριότητες, συνδέοντάς τη ακόμη και με τις δεοντολογικές και ηθικές αξιολογήσεις. Πώς υποστηρίζει αυτή του την προβληματική;

Το κεφάλαιο για την Εργασία αποτελεί το κομβικό σημείο της Οντολογίας αφού εκφράζει το ζήτημα της σχέσης μεταξύ αναγκαιότητας και ελευθερίας και την οντολογική διαπλοκή τους. Η ανθρώπινη εργασία είναι πάντοτε τελεολογική, θέτει έναν σκοπό που είναι αποτέλεσμα μιας επιλογής. Η εργασία εξετάζεται ως μοντέλο της κοινωνικής πρακτικής. Επίσης από τον Λούκατς εξετάζεται προσεκτικά μια άμεση επίπτωση της εργασίας, δηλαδή η εμφάνιση της σχέσης υποκείμενο – αντικείμενο και η αναγκαία αποστασιοποίηση του αντικειμένου από το υποκείμενο. Αυτή η αποστασιοποίηση δημιουργεί και για το Κοινωνικό Είναι την απαραίτητη βάση, προικισμένη με μια δική της ζωή: τη γλώσσα. «Η εργασία αναγνωρίζεται από τον Λούκατς ως το μοντέλο όλων των τελεολογικών ανθρώπινων εγχειρημάτων, όπως η επιστήμη και η τέχνη, ενώ τη συνδέει επίσης με την ηθική (οι επιταγές της παραγωγικής διαδικασίας και η χρησιμότητα του τελικού προϊόντος παρέχουν νόρμες για τις αξιολογήσεις στην κοινωνική ζωή, αποκρυσταλλωμένες στους ηθικούς κανόνες και τις αξίες) και την ανθρώπινη ελευθερία (η επιλογή των μέσων και των ενεργειών σε κάθε εργασιακό εγχείρημα, οι εναλλακτικές δυνατότητες). Ασκώντας πολεμική στον ιδεαλισμό και το χυδαίο υλισμό υπογραμμίζει το τελεολογικό στοιχείο στην εργασία: η εκ των προτέρων θέση ενός σκοπού ενσωματώνει ένα διανοητικό στοιχείο στην εργασία, χωρίς όμως να αναιρεί την πρωταρχικότητα της υλικής αιτιότητας, η οποία με αυτόν τον τρόπο τίθεται απλά στην υπηρεσία των ανθρώπινων σκοπών». (Βλ. Χρ. Κεφαλής. «Για τη σχέση του Λούκατς με τον Μαρξ». Στο Γκέοργκ Λούκατς. Κριτικά Δοκίμια, εκδ. Εύμαρος, 2024).

Αρκετοί σχολιαστές, ιδιαίτερα από την αστική όχθη, επικαλούνται το λεγόμενο συμβιβασμό του Λούκατς με το σταλινισμό για να απορρίπτουν το ώριμο έργο του ως απολογητικό ή περιορισμένης αξίας. Ποια είναι η γνώμη σας γι’ αυτές τις επικρίσεις;

Ο Λούκατς πριν ακόμα την εμπέδωση του σταλινισμού είχε δεχθεί επιθέσεις για το έργο του Ιστορία και Ταξική Συνείδηση. Επίσης οι Θέσεις του Μπλουμ δέχθηκαν σφοδρή επίθεση από τον ουγγρικό και σοβιετικό σταλινισμό και τον παρόπλισαν σχεδόν δια βίου από την πολιτική. Αυτός ο πολιτικός παροπλισμός του ίσως να τον διέσωσε από τις σταλινικές εκκαθαρίσεις, αν και κινδύνευσε πολλές φορές αφού στάλθηκε εξορία στην Τασκένδη, ενώ το 1941 συνελήφθη και πέρασε δύο μήνες στη φυλακή της Λουμπιάνκα. Για την απελευθέρωση του Λούκατς, πριν φτάσει στο δικαστήριο, χρειάστηκαν απανωτά διαβήματα μέχρι και στον Ντιμιτρόφ, τον Γραμματέα της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Μάλιστα το κατηγορητήριο ήταν ότι ήταν οπαδός του Τρότσκι, ενώ ο Λούκατς στη διαμάχη Στάλιν-Τρότσκι στάθηκε στο πλευρό του Στάλιν και αυτό δεν το έκρυψε ποτέ, σε αντίθεση με άλλους που προσπάθησαν να αποκρύψουν το σταλινικό παρελθόν τους πχ. Έρνστ Μπλοχ. Αν και στήριξε πολιτικά τον Στάλιν ως το 1956, ασκούσε ανταρτοπόλεμο ενάντια στις σταλινικές μεθόδους. Είναι δε ιδιαίτερα σημαντικό σε αυτή τη σύνδεση ότι πολλές πλευρές του έργου του σε αυτή την περίοδο έρχονταν σε αντίθεση με τη σταλινική ορθοδοξία – για παράδειγμα η υπεράσπισή του του Χέγκελ στο Ο Νεαρός Χέγκελ από την επίσημη παρουσίασή του ως απολογητή της Παλινόρθωσης, και η μετατόπιση της εστίασης στην αντίθεση διαλεκτική-ανορθολογισμός στην Καταστροφή του Λόγου, αντί της παραδοσιακής στα σταλινικά εγχειρίδια έμφασης στην αντίθεση υλισμού-ιδεαλισμού.

Μετά το 1956 ο διανοητής στάθηκε αποκλειστικά αντισταλινικός. Μέγιστη απόδειξη του αντισταλινισμού αυτής της περιόδου αποτελεί η στάση του στα γεγονότα του 1956 στη Βουδαπέστη η οποία του κόστισε την εξορία-φυλάκιση στη Ρουμανία με κίνδυνο ακόμα και εκτέλεσής του. Επίσης σε μια σειρά δοκίμια και συνεντεύξεις που περιέχονται στη συλλογή Μαρξισμός και Σταλινισμός (εκδ. Γράμματα) ξεκαθάρισε τους λογαριασμούς του με τον σταλινισμό. Άλλωστε με τα έργα του Αισθητική, Για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι και Ο Εκδημοκρατισμός Σήμερα και Αύριο προσπαθεί να διασώσει το κύρος του μαρξισμού και τη σοσιαλιστική υπόθεση που είχε τρωθεί από τη δράση του σταλινισμού.

Ο Λούκατς το 1969 δήλωνε: «Επιστροφή στον Μαρξ «και στην αναγέννηση των σοβιέτ –το σύστημα των εργατικών δημοκρατιών που εμφανίζεται κάθε φορά που έχουμε προλεταριακή επανάσταση, η Παρισινή Κομμούνα το 1871, η Ρωσική Επανάσταση το 1905, η ίδια η Οκτωβριανή Επανάσταση. Αλλά αυτό δεν γίνεται από τη μια στιγμή στην άλλη. Το πρόβλημα είναι ότι οι εργάτες είναι αδιάφοροι εδώ [εννοεί την κατάσταση των εργατών στα μετασταλινικά καθεστώτα]. Δεν θα πιστέψουν σε τίποτα εκ προοιμίου». Νομίζω ότι ο Marc Jimenez στο έργο του: «Τι είναι η Αισθητική» κάνει την εξής, εν μέρει, σωστή επισήμανση: «Η Ιστορία και Ταξική Συνείδηση καταδικάστηκε από την κομμουνιστική ορθοδοξία, η οποία κρίνει το κείμενο πολύ ιδεαλιστικό, και το γεγονός αυτό ωθεί τον Λούκατς στην αυτοκριτική, χωρίς να αποφύγει ποτέ την παγίδα της αμφισημίας, η οποία έχει ως τίμημα να θεωρηθεί ρεβιζιονιστής στην Ανατολική Ευρώπη και δογματικός στην Δυτική».

Είναι εν μέρει σωστή η αυτοκριτική του Λούκατς διότι ήταν προϊόν αφενός καταναγκασμού αλλά και αφετέρου μη καταναγκασμού αφού αναγνώρισε και ο ίδιος ότι το έργο περιείχε αρκετά θεωρητικά σφάλματα. Το έργο Ιστορία και ταξική Συνείδηση είναι έργο ενός νεοφώτιστου και ενθουσιώδους μαρξιστή που το χαρακτηρίζει τόσο η σημαντική  προώθηση του μαρξισμού όσο και η σημαντική απόκλιση απ’ αυτόν. Κατ’ αρχήν στην Ιστορία και Ταξική Συνείδηση η οικονομία αντιμετωπίζεται με στενό τρόπο, αφού της λείπει η μαρξιστική θεμελιώδης κατηγορία της: η εργασία ως διαμεσολάβηση του μεταβολισμού μεταξύ κοινωνίας και φύσης. Και έτσι εξαφανίζεται η οντολογική αντικειμενικότητα της φύσης, η οποία αποτελεί την οντολογική βάση αυτού του μεταβολισμού. Μαζί με αυτήν όμως εξαφανίζεται και η αλληλεπίδραση που υπάρχει μεταξύ της εργασίας, ιδωμένης από μια αυθεντική σκοπιά, και της ανάπτυξης των εργαζομένων ανθρώπων. Γι’ αυτό το κεφάλαιο «Εργασία» της Οντολογίας του Κοινωνικού Είναι αποτελεί το κομβικό σημείο.

Το όψιμο και ύστερο έργο του Λούκατς αποτελεί προϊόν της εμπειρίας του στοχαστή και επαναστάτη Λούκατς μετά την εμπειρία των σταλινικών και μετασταλινικών καθεστώτων. Πολλοί επιμένουν στην ανωτερότητα του Ιστορία και Ταξική Συνείδηση από την Οντολογία που τη θεωρούν ως απολογητική και περιορισμένης αξίας. Ακριβώς το αντίθετο ισχύει. Όπως αναφέρει ο Ν. Τερτουλιάν:

«Το έργο του Λούκατς Για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναιαπεικονίζεται, ιδωμένο συνολικά, ως μια αληθινή φιλοσοφική εγκυκλοπαίδεια του σύγχρονου μαρξισμού. Ήταν προ πολλού αισθητή η ανάγκη μιας αποκατάστασης και μιας προσεκτικής επανεξέτασης … των κύριων κατηγοριών της μαρξιστικής σκέψης, για να εδραιωθεί η στιβαρότητά τους, να αποδειχθεί η δύναμή τους για την καθολική συμπερίληψη και να εξαγνιστούν από τις δογματικές στρεβλώσεις και σκωρίες … Μια κατευθυντήρια ιδέα διαπερνά το έργο: αν και ο ίδιος ο Μαρξ δεν διατύπωσε τη μέθοδό του σε μια συστηματική και περιεκτική μορφή, αγκαλιάζοντας τους κύριους τομείς της φιλοσοφικής επιστήμης –από την οντολογία και τη γνωσιοθεωρία στη λογική- η σκέψη του περικλείει ένα ομογενές και συστηματικό σύνολο κατηγοριών, του οποίου ο πλούτος και η εξαιρετική γονιμότητα ζητούν την αξιοποίσή τους. Είναι ακριβώς ο προτεινόμενος στόχος της Οντολογίας του Λούκατς. Η συνολική έκδοση του έργου και η μετάφρασή του θα αφυπνίσουν, ασφαλώς, πολυάριθμες συζητήσεις, αλλά την ίδια στιγμή θα επιβεβαιώσουν,  πιστεύω την πραγματοποίηση του φιλόδοξου προγράμματός του». (Βλ. την Εισαγωγή του Ν. Τερτουλιάν στην ελληνική έκδοση της Οντολογίας (Μαρξ-Εργασία): «Ο  Γκέοργκ Λούκατς και η ανακατασκευή της Οντολογίας στη σύγχρονη φιλοσοφία»).

Σχετικά με τη συνολική αξιολόγηση του Στάλιν αξίζει τον κόπο να αναφέρω ένα απόσπασμα από το «Η Διαθήκη του Λούκατς. Συνέντευξη με τον Μπ. Ταφτ»: «Είχε [ο Στάλιν] τρία μεγάλα ιστορικά επιτεύγματα. Πρώτο, επέφερε την εκβιομηχάνιση της Σοβιετικής Ένωσης. Δεύτερο, πέτυχε τη νίκη στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κι έτσι απέτρεψε μια Ευρώπη που κυριαρχείται από τον Χίτλερ. Τρίτο, προετοίμασε τις προϋποθέσεις για να σπάσει το αμερικανικό μονοπώλιο ατομικών όπλων και απέτρεψε την αμερικανική κυριαρχία στο μεταπολεμικό κόσμο. Αυτά τα τρία πράγματα του δίνουν μια μόνιμη θέση στην ιστορία. Ταυτόχρονα κατέστρεψε για μισό αιώνα την αποτελεσματικότητα του μαρξισμού και των σοσιαλιστικών προοπτικών». Εδώ, μεταξύ άλλων, τίθεται το ζήτημα της επίτευξης αγαθών σκοπών με κακά μέσα, δηλαδή η αναντιστοιχία μέσων και σκοπών, το κατεξοχήν ηθικό ζήτημα. Με άλλα λόγια τίθεται το ερώτημα με ποια μέσα πραγματοποίησε ο Στάλιν αυτά τα επιτεύγματα που είχαν ως αποτέλεσμα την καταστροφή για μισό αιώνα –μέχρι σήμερα θα έλεγα εγώ– της αποτελεσματικότητας του μαρξισμού και των σοσιαλιστικών προοπτικών.

Αυτός ήταν νομίζω ο λόγος που ο Λούκατς μετά το τέλος της Αισθητικήςστράφηκε στη συγγραφή μιας Ηθικήςπου δεν κατόρθωσε να την αποπερατώσει προτού προχωρήσει στη συγγραφή του έργου του Για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι.Για όσους κατηγορούν τον Λούκατς για μια συμφιλίωσή του με το σταλινισμό αυτός θα τους απαντούσε ότι «ο χειρότερος σοσιαλισμός είναι καλύτερος από τον καλύτερο καπιταλισμό» με την έννοια ότι υπάρχει κάτι πολύ χειρότερο από τη συμφιλίωση με το σταλινισμό: η συμφιλίωση με την καπιταλιστική πραγματικότητα που ευδοκιμεί στις μέρες μας και θεωρεί τη σκέψη του Μαρξ ξεπερασμένη  είτε ως ουτοπική είτε ως αντινομική.

Σε όσους πρώην μαρξιστές  γύρισαν την πλάτη τους στην «ξεπερασμένη» σκέψη του Μαρξ τους υπενθυμίζω ότι ακόμα και ένας στοχαστής που προσχώρησε για ένα διάστημα στο ναζισμό, αναγνωρίζει ότι: «Ο Μαρξ, βιώνοντας την αποξένωση, εισέρχεται σε μια ουσιώδη  διάσταση της ιστορίας, γι’ αυτό η μαρξική αντίληψη της ιστορίας είναι ανώτερη από κάθε άλλη φιλοσοφία της ιστορίας». Εδώ ο Χάιντεγκερ επιβεβαιώνει τη σπουδαιότητα των θέσεων των Χέγκελ και Μαρξ για την αλλοτρίωση και και μάλιστα την ιδέα για την ανωτερότητα της μαρξικής σκέψης της ιστορίας σε σχέση με τη φιλοσοφία του Χούσερλ ή του Σαρτρ. Αναφερόταν δε αυτοκριτικά σε αυτή τη σύνδεση στις «αφελείς αντιλήψεις για τον [μαρξιστικό] υλισμό και τα φτηνά επιχειρήματα με τα οποία θέλουμε να τον ανασκευάσουμε» (M. Heidegger. Επιστολή για τον ανθρωπισμό, μετ.-εισ. Γ. Ξηροπαῒδης, 2^η εκδ, Ροές, 2012, σ. 111). Μάλιστα ο Καρλ Γιάσπερς θύμωσε πολύ βλέποντας σε αυτή τη δήλωση μια «ανεύθυνη προσχώρηση προς την εχθρική σκέψη» (K. Jaspers, Notizen zu Martin Heidegger), {βλ. Ν. Τερτουλιάν, Αλλοτρίωση και άρση της αλλοτρίωσης. Μια αντιπαράθεση Λούκατς και Χάιντεγκερ, περ. Ουτοπία, τ.97, 2011, σ.68}.

Επίσης γι’ αυτούς που υποστηρίζουν ότι ο μαρξισμός είναι ξεπερασμένος θα αναφέρω τη θέση του Σαρτρ, ενός υπαρξιστή που προσχώρησε στο μαρξισμό χωρίς να αποχωριστεί συνολικά από τις υπαρξιστικές καταβολές του. Αυτός υποστηρίζει ότι ανάμεσα στον 17ο αιώνα και τον 20ό βλέπει μόνο τρεις εποχές της δημιουργικής φιλοσοφίας και σ’ αυτές τρία ονόματα: η «στιγμή» του Ντεκάρτ και του Λοκ, η στιγμή του Καντ και του Χέγκελ, η στιγμή, τέλος του Μαρξ. «Έχω συχνά διαπιστώσει ότι ένα “αντιμαρξιστικό” επιχείρημα δεν είναι παρά μια φαινομενική ανανέωση μιας προμαρξιστικής ιδέας. Ένα υποτιθέμενο “ξεπέρασμα” του Μαρξισμού, στη χειρότερη περίπτωση, σημαίνει επιστροφή στον προμαρξισμό και, στην καλύτερη, αποκάλυψη μιας σκέψης που περιέχεται ήδη μέσα στη φιλοσοφία που πιστεύουν ότι μπορούν να ξεπεράσουν. Όσο για τον “ρεβιζιονισμό” δεν είναι παρά μια κοινοτυπία ή ένας παραλογισμός …» (Ζαν Πωλ Σαρτρ, Το Πρόβλημα της Μεθόδου. Μαρξισμός και Υπαρξισμός, μετ. Λ. Θεοδωρακόπουλος, εκδ. Εξάντας, 1975, σ. 56). 

Κανείς άλλος στοχαστής εκτός από τον Λούκατς δεν δέχθηκε τόσα πολλά εχθρικά αλλά και «φίλια» πυρά. Τα εχθρικά από την αστική ιδεολογία και τα φίλια από τη σταλινική αλλά και από άλλους μαρξιστικούς κύκλους. 

Ο Νικόλας Τερτουλιάν υπήρξε στενός φίλος και συνομιλητής του Λούκατς. Τι προσθέτει το δοκίμιό του που περιλαμβάνει η έκδοση;

Ο Ν. Τερτουλιάν τόσο στη ρουμάνικη περίοδό του  η οποία τελειώνει το 1982 όσο και τη γαλλική προσπάθησε να αναδείξει το ύστερο έργο του Λούκατς. Στη Ρουμανία προλόγισε όλα τα έργα που εκδόθηκαν στη χώρα και ιδιαίτερα την Αισθητική και την Οντολογία, αφού γι’ αυτήν την τελευταία αφιέρωσε δύο προλόγους, έναν στην τμηματική έκδοση και τον άλλον στη συνολική, εκτός των Προλεγόμενων.  Στην Γαλλία επίσης προλόγισε κεφάλαια της Οντολογίας. Ο Τερτουλιάν υπήρξε ένας από τους κύριους λογίους που εισήγαγαν το κοινό της Δύσης στην Οντολογία. Η εργασία του: «Ο Georg Lukács και η ανακατασκευή της Οντολογίας στη σύγχρονη φιλοσοφία» αποτελούσε τον Πρόλογο της τμηματικής έκδοσης της ρουμάνικης έκδοσης της Οντολογίας του Κοινωνικού Είναι, η οποία περιλαμβάνει τα κεφάλαια «Hegel» και «Εργασία» (Εντιτούρα Πολίτικα, 1975) η οποία αναδημοσιεύθηκε ως «Georges Lukács et la reconstruction de l’ ontologie dans la philosophie contemporaine» στο τ.4/1978 της Revue de la métaphisique et la morale. Σχετικά μ’ αυτό ο Τερτουλιάν αναφέρει: «Θυμόμαστε την έκπληξη του Paul Ricoeur, όταν κατάλαβε πως ο Λούκατς έφτασε στην οντολογία δια μέσου του έργου του Nicolai Hartmann. Επειδή ενδιαφερόταν για το θέμα, δέχτηκε να τη δημοσιεύσει». (N. Tertulian, Nicolai Hartmann και Georg Lukács: Μια γόνιμη συμμαχία, στο Georg Lukács, Ερμηνευτικές προσεγγίσεις, Γ. Σαγκριώτης-Α. Χρύσης, εκδ. Αλεξάνδρεια, 2006, σ. 48).

Η συγκεκριμένη Εισαγωγή μάς προσφέρει πολύτιμα στοιχεία για τη γένεση της Οντολογίας του Λούκατς, τις δυσκολίες της συγγραφής της και το βαθμό πρόσληψής της. Διατρέχει όλα τα κεφάλαια της Οντολογίας από το πρώτο κεφάλαιο «Νεοθετικισμός και Υπαρξισμός» μέχρι και τα «Προλεγόμενα για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι», και μας παρουσιάζει τη θέση και την αντιπαράθεση του Λούκατς με τα φιλοσοφικά ρεύματα που αναλύονται στο έργο, καθώς και το κύριο μέρος της θεωρητικής συμβολής του. Αποτελεί θα έλεγα μια σύνοψη της όλης Οντολογίας.

Νομίζω ότι ο αναγνώστης πρέπει να δώσει ιδιαίτερη προσοχή σε αυτήν την Εισαγωγή του Τερτουλιάν στο μέρος που αφορά τον Hegel και ιδιαίτερα στην εχθρική στάση του Λούκατς απέναντι στην έννοια της άρνησης της άρνησης του Hegel καθώς υποβάλλει σε μια προσεκτική ανάλυση μερικά από τα παραδείγματα που επέλεξε ο Ένγκελς για να απεικονίσει την άρνηση της άρνησης, αποδεικνύοντας τον ασυνεπή χαρακτήρα τους. Ο Λούκατς παρατηρεί ότι εφαρμοσμένο στη φύση, το εγελιανό σχήμα μετασχηματίζεται σε μια καρικατούρα του εαυτού του. Σύμφωνα με τον Τερτουλιάν ο Λούκατς διαπιστώνει ότι ο Ένγκελς έκανε μια σημαντική παραχώρηση στην αρνητική τάση του Hegel να λογικοποιεί τις πραγματικές σχέσεις μεταξύ των φαινομένων μέσω της αποδοχής της θέσης για την άρνηση της άρνησης, ενώ απεναντίας ο Μαρξ άσκησε, ακόμα από το ξεκίνημα της δραστηριότητάς του, μια πραγματικά ριζική κριτική στην εγελιανή διαλεκτική.

Πως αντιμετώπισαν οι μαθητές του Λούκατς το έργο του Για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι;

Ο Λούκατς αφού τελείωσε τα δύο μέρη της Οντολογίας του παρέδωσε το κείμενο στους μαθητές του Ferenc Feher, Agnes Heller, György Markus και Mihaly Vajda, για ανάγνωση και αξιολόγηση. Η τετράδα παρέμεινε κουφή και τυφλή μπροστά στην ανανεωτική εμβέλεια του στοχασμού του Λούκατς, και τον κατηγόρησε ότι μετατόπισε το κέντρο βάρους των φαινομένων της αλλοτρίωσης προς τις υποκειμενικές όψεις της διαδικασίας, ενώ στο έργο Ο Νεαρός Χέγκελ ή στη μελέτη για τον Νεαρό Μαρξ ο κύριος τόνος προσδίδεται στον αντικειμενικό ή κοινωνικό-ιστορικό χαρακτήρα του φαινομένου. Επίσης βασική αντίρρησή τους είναι ότι στην Οντολογία του Λούκατς συνυπάρχουν εκ των πραγμάτων «δύο οντολογίες» –δηλαδή προσάπτουν στον Λούκατς την κατηγορία που αυτός απευθύνει στον Χέγκελ για την ύπαρξη δύο οντολογιών στο έργο του: της αληθινής και της ψευδούς– ότι στην εσωτερική αρχιτεκτονική της μελέτης τοποθετούνται ανυπόστατοι ισχυρισμοί, οι οποίοι απέχουν πολύ από το να μπορούν να ενοποιηθούν σε μια αρμονική σύνθεση. Κυρίως η Χέλερ και ο Φέχερ υποστήριζαν ότι : «εκείνο που απέρριπταν στην Οντολογία ήταν η πρόθεση μιας “συνολοποιητικής σύνθεσης” (ή αλλιώς κατά τη δανεισμένη από τη μεταμοντέρνα βουλγάτα ορολογία τους: η πρόθεση μιας “μεγάλης αφήγησης” η οποία θα ανταποκρινόταν στις φιλοδοξίες των μεγάλων ορθολογικών συστημάτων και των φιλοσοφιών του παρελθόντος)» (Ν. Τερτουλιάν, «Αλλοτρίωση και άρση της αλλοτρίωσης»).

Επίσης ο Τερτουλιάν μάς πληροφορεί ότι λίγα χρόνια μετά το θάνατο του φιλοσόφου (1971), προτού δημοσιευθεί ώστε να γίνει γνωστό το ολοκληρωμένο έργο, η εν λόγω τετράδα δημοσίευσε ένα κείμενο με τις αντιρρήσεις και τις κριτικές τους. Αφού το κείμενο του ολοκληρωμένου έργου δεν ήταν προσιτό στο κοινό κανένας δεν μπορούσε να σχηματίσει κάποια άποψη για τη βασιμότητα των παρατηρήσεών τους. Το μαρξιστικό λάβαρο του Λούκατς, σύμφωνα με τον Τερτουλιάν, έγινε πολύ βαρύ για τους μαθητές του, οι οποίοι ήθελαν να ανοίξουν δρόμο προς το πνευματικό και πανεπιστημιακό κατεστημένο της Δύσης κι έτσι πριν γίνει γνωστή η Οντολογία συνέβαλαν αδίκως στη δημιουργία αρνητικής προκατάληψης σ’ ό,τι αφορά το έργο (Ν. Τερτουλιάν. ό.π.). Στα Προλεγόμενα για μια Οντολογία του Κοινωνικού Είναι που γράφτηκαν έναν χρόνο πριν το θάνατό του, και αποτελούν καρπό των συζητήσεων με τους μαθητές του, ο Λούκατς ψέγει τον Ένγκελς, για πρώτη φορά επιτακτικά, για το ότι είχε υποκαταστήσει την αυθεντική ιστορικότητα της Οντολογίας τουΜαρξ,με το σχεδίασμα ενός καθολικού συστήματος με τις κατηγορίες της διαλεκτικής, εφαρμόσιμες ισότιμα στη σφαίρα της φύσης και της κοινωνίας.

About Author