Η Ανάκαμψη της Αριστεράς και οι αγροτικές κινητοποιήσεις.

Αντώνης Βασιλείου

Η βασική θέση που υποστηρίζω σε αυτό το άρθρο είναι ότι , οι πρόσφατες αγροτικές κινητοποιήσεις (2023-2026) σε όλη την Ευρώπη δεν ήταν μια απλή αντίδραση στις τιμές, που «απολαμβάνουν» οι παραγωγοί, αλλά μια συνολική εξέγερση ενάντια στο οικοδόμημα της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ), τις αυστηρές περιβαλλοντικές ρυθμίσεις της ΕΕ («Πράσινη Συμφωνία») και τις εμπορικές συμφωνίες που εκθέτουν τους ευρωπαίους αγρότες σε αθέμιτο διεθνή ανταγωνισμό. Αν και το χαμηλό εισόδημα ήταν ο κοινός παρονομαστής, οι κινητοποιήσεις ανέδειξαν βαθύτερα συστημικά προβλήματα που συνοψίζονται σε 4 άξονες:

Αντίδραση στην «Πράσινη Συμφωνία» και ΚΑΠ: Οι αγρότες διαμαρτύρονται για την αυστηροποίηση των περιβαλλοντικών κανόνων (μείωση λιπασμάτων, περιορισμοί στη χρήση φυτοφαρμάκων, νιτρικά άλατα) και τη γραφειοκρατία που συνεπάγεται η νέα ΚΑΠ, υποστηρίζοντας ότι μειώνουν την παραγωγικότητα και αυξάνουν το κόστος.

Αθέμιτος ανταγωνισμός και εισαγωγές: Μεγάλο μέρος της οργής στρέφεται κατά της εισαγωγής φθηνών αγροτικών προϊόντων από χώρες εκτός ΕΕ (π.χ. Ουκρανία σιτηρά, Τυνησία Μαρόκο Τουρκία λάδι) και των εμπορικών συμφωνιών (όπως η Mercosur), οι οποίες θεωρούνται ότι υπονομεύουν την ευρωπαϊκή παραγωγή.

Κόστος Παραγωγής και εφοδιαστική αλυσίδα: Το υψηλό κόστος ενέργειας, λιπασμάτων και καυσίμων, σε συνδυασμό με τις χαμηλές τιμές που επιβάλλουν τα καρτέλ των super market και των μεσαζόντων, καθιστά την παραγωγή μη βιώσιμη.

Συνολική αμφισβήτηση: Οι κινητοποιήσεις έδειξαν ότι οι αγρότες αισθάνονται αποκλεισμένοι από τις πολιτικές λήψης αποφάσεων στις Βρυξέλλες, βλέποντας το «αγροτοβιομηχανικό σύμπλεγμα» να ευνοείται εις βάρος των μικρομεσαίων παραγωγών. Οι επιδοτήσεις δεν καταλήγουν να συμπληρώσουν το εισόδημα του αγρότη, αλλά στα ταμεία των αγροβιομηχανιών και των καρτέλ των εφοδιαστικών αλυσίδων.

Συνεπώς, οι κινητοποιήσεις αποτελούν μια πολυεπίπεδη σύγκρουση μεταξύ της παραδοσιακής γεωργίας – κτηνοτροφίας και των νέων, αυστηρών οικολογικών και οικονομικών κατευθύνσεων της ΕΕ, με επίκεντρο το δικαίωμα στην επιβίωση, κυρίως της μικρομεσαίας αγροτικής παραγωγής. Η Αριστερά στην Ελλάδα χάνει κυρίως επειδή δεν μπαίνει στον πυρήνα αυτής της σύγκρουσης.

Πώς κατέρευσε η αγροτική οικονομία στην Ελλάδα;

Ας δούμε μερικούς άξονες που ίσως εξηγούν την κατάσταση.

Η αποσύνθεση του αγροτικού κινήματος: Οι επιδοτήσεις αντικατέστησαν την τιμή ασφαλείας μετά την ΕΟΚ. Ο αγρότης δεν νοιάζεται για παραγωγή και την ποιότητα, αλλά για συμμετοχή στις ενισχύσεις και το «πανωγράψιμο». Η διαφθορά αντικατέστησε την ταξική συνείδηση. Επομένως θα ψηφίσει κατά προτίμηση, αυτόν που θα παρέχει ευκολότερη ή πλάγια πρόσβαση στην επιδότηση.
Χρηματοπιστωτική ασφυξία: Από το 1992 η ΑΤΕ έγινε ΑΤΕ-BANK, τα επιτόκια εκτοξεύτηκαν, και η υποθήκευση γης έγινε κανόνας, με αποτέλεσμα υπερχρεωμένα αγροτικά νοικοκυριά και υποθηκευμένα αγροτεμάχια. Σήμερα ο μικρομεσαίος δεν έχει πρόσβαση σε δανεισμό λόγω κλιματικού ρίσκου (θεομηνείες), που δημιουργούν απρόβλεπτο κόστος δεν μπορεί να καλύψει τις εγγυήσεις που απαιτούν οι τράπεζες.
Αρπαγή γης: Ελλείψει κτηματολογίου, δρούν εταιρείες που αρπάζουν αγροτεμάχια. Επίσης έχουμε νέες αναδιανομές με αποχαρακτηρισμό οικοπέδων σε οικισμούς κάτω των 2.000 κατοίκων. Η γη πάει σε ΑΠΕ αντί για παραγωγή.
Διάλυση συνεταιρισμών: Σήμερα δεν υπάρχει το στοιχειώδες κύτταρο οργάνωσης. Ο αγρότης δεν μπορεί να αντισταθεί στις τιμές που προτείνουν οι αγροβιομήχανοι και τα supermakets
Το δομικό πρόβλημα : Η ΚΑΠ φτιάχτηκε για να υπηρετεί ο πρωτογενής τον δευτερογενή και τριτογενή τομέα. Σχεδιάστηκε ώστε να επιβιώσουν και να διογκώνονται μόνο οι μεγάλες εκμεταλλεύσεις, να φτηνήσει η γη για βιομηχανία και να υπάρχει φτηνό εργατικό δυναμικό που εγκαταλείπει την ύπαιθρο. Η συμφωνίαMercosur φέρνει φτηνά αγροτικά προϊόντα από τρίτες χώρες.

Πως επιδεινώνεται η κατάσταση ( σύγχρονα στοιχεία 2024-2026)

Ζήτημα	Στοιχεία 2024-2026	Αποτέλεσμα ή Συμπέρασμα
Κόστος παραγωγής	Το αγροτικό πετρέλαιο στην Ελλάδα έφτασε 1,60€/lt το 2024. Η επιστροφή ΕΦΚ καλύπτει ∼50%. Το ρεύμα για άρδευση +67% από 2021.	Δεν μπορείς να διατάξεις πτώση τιμών χωρίς σύγκρουση με πετρελαϊκές εταιρείες και το καρτέλ ενέργειας
ΚΑΠ 2023-2027	19,3 δισ. € για Ελλάδα. Το 75% πάει σε άμεσες ενισχύσεις. Μόνο 15% νέοι αγρότες <40 ετών.	Οι επιδοτήσεις υπηρετούν τους εμπόρους και αγροβιομηχανίες ώστε να αγοράζουν κάτω του κόστους
ΟΠΕΚΕΠΕ	Σκάνδαλο 2024: 170 εκατ. € πρόστιμα από ΕΕ για παράτυπες πληρωμές. 45.000 ΑΦΜ μπλοκαρισμένα.	«Τίμια διαχείριση ΟΠΕΚΕΠΕ» είναι αδύνατη επειδή δεν δίνεται με κριτήριο την παραγωγή και την ποιότητα
Συγκέντρωση γης	Μέσος κλήρος στην Ελλάδα: 4,8 ha έναντι 17,4 ha στην ΕΕ. Όμως 2% των εκμεταλλεύσεων κατέχει 25% της γης. Αλλά το υπόλοιπο 98% νοικιάζει ήδη ή πρόκειτα να ενοικιάσει ΑΠΕ: 9.500 αιτήσεις για φωτοβολταϊκά σε γη υψηλής παραγωγικότητας 2023-2025. Επίσης στην Ελλάδα υπάρχει κατακερματισμός αγροτεμαχίων	«Πρωταρχική συσσώρευση κεφαλαίου» η γη εγκαταλείπεται , στα χωράφια θα φυτρώσουν ΑΠΕ και το real estate θα κάνει χρυσές δουλειές
Δημογραφικό	57% των αρχηγών εκμεταλλεύσεων >55 ετών. Μόνο 5,3% <35 ετών. Αγροτικός πληθυσμός: από 12% το 2009 σε 9,1% το 2024.	Η ύπαιθρος ερημώνεται και ταυτόχρονα απαξιώνεται. Προϋποθέσεις για κερδοσκοπία σε real estate
Εισαγωγές με ειδικές συμφωνίες	Λάδι από Τυνησία, Μαρόκο και Τουρκία (200 χιλ τόνοι το 2024 από Τυνησία) με κόστος 1,5 ευρώ ενώ στην Ελλάδα το κόστος είναι περί τα 4 ευρώ	Συμπίεση των τιμών προς τα κάτω για τον παραγωγό υπερκέρδη για τις 5 εταιρείες τυποποίησης

Το παράδοξο της χαμηλής επιρροής της Αριστεράς.

Υπάρχει ένα παράδοξο που απαιτεί εξήγηση. Παρά το γεγονός ότι τα αιτήματα των αγροτών, είναι σχεδόν ταυτόσημα με τις προτάσεις ΝΕΑΡ και ΣΥΡΙΖΑ και σε απόσταση από τις προτάσεις του ΚΚΕ, η Αριστερά απουσιάζει από τον αγροτικό χώρο, ενώ επίσης διαχειρίστηκε για 5 χρόνια τον πρωτογενή τομέα. Η ΝΔ κυριαρχεί οργανωτικά και έχει πολυπρόσωπη παρουσία στα μπλόκα, το ΠΑΣΟΚ συρρικνώνεται αλλά κρατάει δυνάμεις. Το ΚΚΕ έχει θορυβώδη παρουσία στο δρόμο, αλλά καταφέρνει να δημιουργήσει συντονιστικό στα μπλόκα. Τέλος ΣΥΡΙΖΑ και ΝΕΑΡ έχουν θέσεις που συμπυκνώνουν τα αιτήματα των μπλόκων, αλλά ο αγρότης ψηφίζει αυτόν που «λύνει και δένει» στον ΟΠΕΚΕΠΕ

Πως λειτουργούν τα πράγματα συνοπτικά και γιατί η Αριστερά δεν κεφαλαιοποιεί πολιτικά ενώ έχει δίκιο;

Άξονας	Τι συμβαίνει στην πράξη	Γιατί χάνει η Αριστερά
Η εξαρτημένη σχέση με το κράτος	Μετά το 1981 οι επιδοτήσεις έγιναν το νέο «ρουσφέτι». Ο αγρότης δεν βλέπει την ΚΑΠ ως ταξικό εργαλείο, αλλά ως ΑΤΜ.	Η Αριστερά μιλάει για «αναδιανομή» ενώ ο αγρότης θέλει «να περάσει η δήλωση». Όποιος ελέγχει ΟΠΕΚΕΠΕ/ΥΠΑΑΤ ελέγχει ψήφο. Η ΝΔ το διαχειρίστηκε αδίστακτα 5 χρόνια υπέρ της.
Έλλειμμα ρήξης	ΣΥΡΙΖΑ 2015-2019: «καλύτερη διαχείριση ΚΑΠ», όχι αμφισβήτηση.	Αν δεν βάλεις στο τραπέζι έξοδο από ΚΑΠ/ευρώ/χρηματιστήριο ενέργειας, είσαι απλώς «τίμιος διαχειριστής» ενός μηχανισμού που φτωχοποιεί. Ο αγρότης προτιμά τον «αποτελεσματικό» διαχειριστή.
Διάλυση συνεταιρισμών	Η ΠΑΣΕΓΕΣ διαλύθηκε το 2016. Σήμερα υπάρχουν 910 αναγνωρισμένοι συνεταιρισμοί, αλλά κάτω του 15% κάνουν πραγματική συγκέντρωση και προώθηση προϊόντος.	Χωρίς συνεταιρισμό δεν έχεις σχολείο ταξικής συνείδησης. Ο αγρότης είναι μόνος του απέναντι σε Lidl, τράπεζα, μεσίτη ΑΠΕ. Η Αριστερά δεν έχει πού να μιλήσει.
Δημογραφικό + ΑΠΕ	57% >55 ετών,ενώ μόλις το 5,3% < 35 ετών. Η γη μετατρέπεται σε «οικόπεδο για φωτοβολταϊκά» με τιμές από 80 -120 €/στρέμμα ενοίκιο.	Ο 60άρης χωρίς διάδοχο δεν θέλει «σύγκρουση με ΕΕ». Θέλει να νοικιάσει για 25 χρόνια και να ησυχάσει. Το ταξικό συμφέρον του είναι πλέον ταυτόσημο με αυτό του εισοδηματία.

Το έλλειμμα στρατηγικής ανατροπής: Η Αριστερά περιορίζεται σε καταγγελία της ΚΑΠ και του ΟΠΕΚΕΠΕ, χωρίς να αμφισβητεί την ΕΕ και το μοντέλο της αγοράς.

Πώς πρέπει να δράσει η Αριστερά;

Α. Στρατηγικά, να αλλάξει προσέγγιση περνώντας από τη διαχείριση στη ρήξη.

Αμφισβήτηση ΕΕ/αγοράς, όχι διαχείριση ΚΑΠ = εργαλείο απο-αγροτικοποίησης: Το 75% σε άμεσες ενισχύσεις σημαίνει ότι επιδοτείς την εγκατάλειψη. Παίρνεις 50€/στρέμμα για να το κρατάς «σε καλή γεωργική κατάσταση». Όχι για να παράγεις. Άρα ο έμπορος αγοράζει κάτω του κόστους, γιατί το κόστος το καλύπτει η ΕΕ. Αυτό όμως είναι ο ορισμός της επιδότησης του δευτερογενούς τομέα, δηλαδή ότι η τελική κατάληξη της επιδότησης είναι στον αγροβιομήχανο. Να πει ότι η ΚΑΠ δεν «διορθώνεται» επειδή σχεδιάστηκε για συγκέντρωση κεφαλαίου. Να αντιπροτείνει Εθνική Αγροτική Πολιτική με τιμές ασφαλείας σε βασικά προϊόντα , που θα συνοδεύεται με πλαφόν στο περιθώριο κέρδους εμπόρων και μεταποιητικής βιομηχανίας.

Σύγκρουση για ενέργεια: Με 1,60€/lt το αγροτικό πετρέλαιο και +67% στο ρεύμα άρδευσης, δεν υπάρχει «ανταγωνιστικότητα». Υπάρχει μόνο ερώτημα: θα σπάσεις το Target Model ή θα μοιράζεις pass; Η ΝΔ μοιράζει pass. Η Αριστερά αν δεν πει «κρατική ενέργεια με τιμές κόστος+5%», απλώς γκρινιάζει. Το αίτημα «κατάργηση χρηματιστηρίου ενέργειας» να γίνει κεντρικό. Να αντιπροτείνει, Δημόσια Εταιρεία Ενέργειας για αγρότες με τιμές στο κόστος παραγωγής συν ένα μικρό κέρδος συντήρησης.

Σύγκρουση για το νερό. Παρά την ανάγκη να υπάρξει ενιαία διαχείριση υδάτων, η Αριστερά να αντιταχθεί σε κάθε προσπάθεια ιδιωτικοποίησης του νερού μέσω των ΣΔΙΤ που προωθούν τα master plans της Ολλανδικής εταιρείας HVA σε Θεσσαλία και Κρήτη.

Όχι στην Mercosur: Να μπει μπροστά στο ότι «θα είναι αναποτελεσματική ούτως ή άλλως». Η Αριστερά να δεσμευτεί για βέτο.

Γη ως χρηματοοικονομικό asset: Χωρίς κτηματολόγιο + κατακερματισμός 4,8ha + ΑΠΕ, η γη φεύγει από την παραγωγή. Σήμερα υπάρχουν 9.500 αιτήσεις για Φ/Β σε γη υψηλής παραγωγικότητας 2023-2025. Αυτό είναι «πρωταρχική συσσώρευση» με το νόμο. Το 2% κατέχει 25% της γης, αλλά το κρίσιμο είναι ότι το άλλο 98% νοικιάζει ή πρόκειται να ενοικιάσει.

Β. Οργανωτικά, ξαναχτίζεις το κίνημα.

Νέοι συνεταιρισμοί: Απαιτούνται συνεταιρισμοί νέου τύπου με υποχρεωτικά μερίδια παραγωγών, πλαφόν αμοιβών διοίκησης μέχρι 60.000 ευρώ. Το υπάρχον πλαφόν 300.0000 ευρώ καταστρατηγείται από τις μεγάλες εκμεταλλεύσεις που επιδοτούνται με πάνω από ένα εκατομύριο επειδή επιτρέπεται να βάζουν και τα εργατικά έξοδα, Π.χ με 50 εργάτες δηλώνει μισθοδοσία 80.000 και έτσι 1.000.000 – 800.000 = 200.000 του μένει καθαρό το τελευταίο. Δηλαδή η επιδότηση καλύπτει όλο τσχεδόν το λειτουργικό κόστος της εκμετάλευσης. Έτσι πρακτικά όλες οι επιδοτήσεις κατευθύνονται σε αυτούς. Ο βασικός στόχος είναι να σπάσει η εξάρτηση από επιδοτήσεις.

Τράπεζα ειδικού σκοπού: Αφού η ιδιωτική τράπεζα δεν δανείζει, ίδρυση Αγροτικής Αναπτυξιακής Τράπεζας με εγγύηση παραγωγής, όχι υποθήκη γης.

Ανταλλαγή γης, άμεσος απλοποιημένος αναδασμός: Να στηρίξει το αίτημα για απλή συμβολαιογραφική πράξη ανταλλαγής αγροτεμαχίων, η οποία παράλληλα με την ολοκλήρωση του εθνικού κτηματολόγιου με ένα απλό παράβολο θα εγγράφεται στο κτηματολόγιο. Νααπαγορευτούν οι ΑΠΕ σε γη υψηλής παραγωγικότητας.

Γ. Ιδεολογικά, δεν θα μιλάς πια για τον «φτωχό αγρότη», στα όρια της αξιοπρέπειας και επαιτείας, αλλά για «παραγωγό ασφαλούς και υγιεινής τροφής» που διασφαλίζει την επισιτιστική ασφάλεια . Η πολιτική του ΠΑΣΟΚ να αντιμετωπίσει τους αγροτικούς συνεταιρισμούς ως κέντρα εξουσίας και η αφαίρεση αρμοδιοτήτων των συνεταιρισμών από την κυβέρνηση της ΝΔ οδήγησε στην συρρίκνωση των συνεταιρισμών και την διαφθορά που «αντικατέστησε την ταξική συνείδηση». Η Αριστερά πρέπει:

Να μιλήσει για επισιτιστική κυριαρχία, όχι απλά «στήριξη εισοδήματος». Σύνδεση αγροτικού με ακρίβεια στα σούπερ μάρκετ, πχ, όταν ο παραγωγός παίρνει 33 λεπτά το kg ρύζι κι ο καταναλωτής 2€, υπάρχει ταξικό ζήτημα, δεν είναι απλώς νομικά κολάσιμη «αισχροκέρδεια». Είναι πολιτικά οργανωμένη ταξική σχέση. Ο σουπερμαρκετάς και ο μεσάζοντας έχουν 600% περιθώριο κέρδους, επειδή ο αγρότης είναι παντελώς ανοργάνωτος και δεν του παρέχεται κανένα κίνητρο να οργανωθεί.

Να χτίσει συμμαχία πόλης-υπαίθρου: Προγράμματα εγκατάστασης νέων με γη που θα συνοδεύονται με επιδοτήσεις για σπίτι και συμβόλαιο απορρόφησης προϊόντος από δήμους, νοσοκομείακαι σχολεία.

Το πρόβλημα είναι πολιτικό, όχι ηθικό. Να σταματήσει να μιλάει για «διεφθαρμένους αγρότες του ΟΠΕΚΕΠΕ» και να δείξει τον μηχανισμό που τους έσπρωξε εκεί.

Συνολική γραμμή: Η Αριστερά ή θα συγκρουστεί με το μοντέλο ΕΕ-ΚΑΠ-χρηματιστήρια ενέργειας-συγκέντρωση γης, ή θα μείνει διαχειριστής της φτώχειας του αγροτικού κόσμου. Η στρατηγικής ανατροπής πρέπει να προβάλλεται με απόλυτη ευκρίνεια, και να μην υπονοείται απλώς καθαρότερη διαχείριση, επειδή δεν πείθει .

Η Αριστερά πρέπει να αποφασίσει αν είναι κόμμα διαμαρτυρίας για την ΚΑΠ ή κόμμα εξουσίας για την ανατροπή της. Αν διαλέξει το πρώτο, θα έχει 5% και χειροκρότημα στα μπλόκα. Αν διαλέξει το δεύτερο, πρέπει να πει καθαρά: