Στέφανος Ληναίος – Μια συνέντευξη

Πρόσφατα έφυγε από τη ζωή πλήρης ημερών ο Στέφανος Ληναίος. Πέρα από διακεκριμένος ηθοποιός με διαρκή προσφορά στο θέατρο, ο Ληναίος υπήρξε ένας ενεργός πολίτης με προοδευτικές ιδέες και έντονη συμμετοχή στα κοινά. Ως το τέλος σχεδόν της ζωής του αρθρογραφούσε στην «Εφημερίδα των Συντακτών», εκφράζοντας την κοινή αγωνία για την προελαύνουσα βαρβαρότητα, την παρακμή και την πολιτιστική ερήμωση στην εποχή μας. Ως ένα μικρό φόρο τιμής, αναδημοσιεύουμε μια συνέντευξή του για τον Ίψεν, η οποία είχε συμπεριληφθεί στο βιβλίο «Η Αριστερά και ο Ίψεν» (εκδόσεις Τόπος, Αθήνα 2023, σελ. 109-112). Με τον «Εχθρό του Λαού» του Ίψεν είχαν ολοκληρώσει, άλλωστε, την παρουσία τους στη θεατρική σκηνή ο Στέφανος Ληναίος και η σύζυγός του Έλλη Φωτίου το 2013. Τη συνέντευξη είχε πάρει ο Χρήστος Κεφαλής.

Ο Ερρίκος Ίψεν υπήρξε ένας από τους δραματουργούς με τη μεγαλύτερη επιρροή, όχι μόνο στην εποχή του, αλλά και ως τις μέρες μας. Πώς εξηγείται αυτή η διαρκής επίδρασή του;

Η διαχρονική επίδραση των έργων του Ίψεν οφείλεται σε πολλούς λόγους. Ένας από τους κυριότερους, νομίζω ότι είναι η μόνιμη αμφισβήτηση της δομής της κοινωνίας. Αμφιβάλλει αν μπορεί να υπάρξει αλήθεια και ηθική, σε οποιαδήποτε αστική κοινωνία και σε οποιαδήποτε εποχή. Καταγγέλλει συνέχεια τη δικτατορία της αγοράς που μετατρέπει τους υπεύθυνους πολίτες σε άβουλους πελάτες.

Προ δεκαετίας είχατε ανεβάσει στο Θέατρο Άλφα τον «Εχθρό του Λαού». Τότε είχατε συνδέσει την επιλογή σας με τις δυσμενείς για τον ελληνικό λαό εξελίξεις που σηματοδότησαν η κρίση του 2008 και τα Μνημόνια. Πού εντοπίζεται η σύνδεση του έργου του Ίψεν με τα σύγχρονα προβλήματα;

Και τότε που πρωτοπαρουσιάσαμε, πριν 10 χρόνια περίπου, τον ΕΧΘΡΟ ΤΟΥ ΛΑΟΥ και σήμερα και πάντα, πιστεύουμε ότι το θέμα και τα μηνύματά του μοιάζουν και θα μοιάζουν σαν να γράφτηκαν σήμερα… Ίσως και για το «σήμερα» της μελλοντικής Ευρώπης και της παγκόσμιας κοινότητας που αγωνιά και θα αγωνιά κάθε στιγμή για το επόμενο βήμα της. Και ταυτόχρονα είναι ένα μέγιστο μάθημα: «Αξίζει να δίνουμε και τη ζωή μας ακόμη για τις αμετακίνητες Ιδεολογικές, Ηθικές, Πολιτικές και Οικογενειακές αξίες της ζωής…»

Τα έργα του Ίψεν έχουν υποκινήσει αντικρουόμενες ερμηνείες. Ο ίδιος έχει χαρακτηριστεί ποικιλότροπα ως ρεαλιστής, νατουραλιστής, συμβολιστής, ατομικιστής. Υπάρχει μια κυρίαρχη τάση, η τάση του ίδιου του Ίψεν;

Όπως έχει δηλώσει ο ίδιος: «Όλο το ποιητικό μου έργο, είναι ενωμένο σφιχτά με ό,τι πέρασα στη ζωή μου». Κάνουν λάθος όσοι αυτό το χαρακτηρίζουν «ατομικισμό». Το αντίθετο, μάλιστα. Τα βιώματά μας είναι η καλύτερη πηγή έμπνευσης, με όλα τα θετικά και τα αρνητικά της. Αυτό, νομίζω, ότι ισχύει για όλους τους γνήσιους μεγάλους συγγραφείς, ποιητές και δημιουργούς. Και όχι η «εγκεφαλική» θεώρηση κάποιων γεγονότων.

Το 2013, όταν εσείς ανεβάζατε το έργο στο «Θέατρο Άλφα», είχε παρουσιαστεί στην Αθήνα η «αντικαπιταλιστική» εκδοχή του «Εχθρού του Λαού» από τον Τόμας Οστερμάγιερ. Είχατε αντιταχθεί τότε ισχυρά σε αυτή τη μεταχείριση του Ίψεν. Πού τοποθετείται το όριο ανάμεσα σε μια θεμιτή αναπροσαρμογή ή εκσυγχρονισμό ενός θεατρικού συγγραφέα και την παρερμηνεία του;

Ούτε σοσιαλιστής ούτε ατομικιστής. Ένας γνήσιος, παθιασμένος Ιδεολόγος ήταν ο Ίψεν. Μαχητής στο πλευρό της Αλήθειας, χωρίς κανένα «φίλτρο». Και το «έγκλημα» του Οστερμάγιερ ήταν η διαστροφική διασκευή του έργου του… Όπως κάνουν πολλοί σύγχρονοι νεοσκηνοθέτες για να προβάλουν τα δικά τους απωθημένα. Απόδειξη η φράση που έβαλε στο στόμα του Γιατρού στο τέλος, «Ίσως να έκανα λάθος». Κατέστρεψε όλο το νόημα που κυριαρχεί σε όλη τη διάρκεια του έργου. Σκεφτείτε τον Γαλιλαίο να βγαίνει από το δικαστήριο και να ψιθυρίζει: «Μπορεί και να μην κινείται».

Όσον αφορά το ζήτημα της στάσης μας απέναντι στα κλασικά έργα, ένα ζήτημα σημαντικό καθαυτό, επιτρέψτε μου να παραθέσω ένα απόσπασμα από μια συνέντευξη που είχα δώσει στην εφημερίδα Καθημερινή, με αφορμή την απρέπεια του Οστερμάγιερ:

«Συμφωνούμε και πλειοδοτούμε στην απόλυτη ελευθερία των θεατρανθρώπων να ερμηνεύσουν όπως θέλουν ένα κλασικό έργο. Αυτό κάναμε κι εμείς, 42 χρόνια πριν, τον Οκτώβρη του 1971, παρουσιάζοντας έναν πειραματικό Οιδίποδα όχι όμως του Σοφοκλή αλλά ένα έργο βασισμένο στον μύθο του Σοφοκλή. Και με ένα στόχο: να χτυπήσουμε, έμμεσα, τη δικτατορία της εποχής. Και ρωτάμε: Ο κ. Οστερμάγιερ γιατί δεν έκανε το ίδιο αφού ήθελε να περάσει, λίαν πειραματικά, τις δικές του θέσεις εναντίον του καπιταλισμού που δεν έχουν καμιά σχέση με τις θέσεις του Ίψεν;

Το μήνυμα του Ίψεν είναι ξεκάθαρο, έχοντας δίπλα του τη γυναίκα του και την κόρη του που τον στήριξαν μέχρι τέλους: “Οι πιο δυνατοί άνθρωποι στον κόσμο δεν είναι αυτοί που κατέχουν την εξουσία. Είναι αυτοί οι λίγοι που, έστω και μόνοι, μένουν όρθιοι, πιστοί στις ιδέες τους, δίνοντας ακόμη και τη ζωή τους. Και πάνω σ’ αυτούς, αιώνες τώρα, ακουμπάνε όλοι οι πεσμένοι και ορθώνουν το ανάστημά τους”.

Στην παράσταση του κ. Οστερμάγιερ ακούσαμε ένα ημίωρο, αντικαπιταλιστικό, μονόλογο του ήρωα που μάλλον έμοιαζε με αποσπάσματα από παμπάλαια, αναρχοαυτόνομα, τσιτάτα… Συνολικά μετέφερε το έργο στην περιθωριακή, ψυχασθενή, παρακμιακή εποχή μας και δίδαξε ή ανάγκασε, δυστυχώς, ιδιαίτερα τον ήρωα, να παίζει τόσο υστερικά, τόσο άναρχα, τόσο κωμικά πολλές φορές ώστε όλα τα λόγια του έχαναν πλέον οποιαδήποτε αξία τους».

Ο Πλεχάνοφ, μορφωμένος μαρξιστής λόγιος στις αρχές του 20ού αιώνα, εκτιμούσε τον Ίψεν σαν επαναστάτη-δημοκράτη εκφραστή των πιο προωθημένων στοιχείων της τότε νορβηγικής κοινωνίας. Θα ήταν αυτό μια δίκαιη καταγραφή της οπτικής του;

Έχει δίκιο ο Πλεχάνοφ. Ήταν ένας επαναστάτης χωρίς δογματικές παρωπίδες. Θα μπορούσαμε να πούμε, μάλιστα, ότι ήταν ένας εκφραστής ενός σοσιαλιστικού συστήματος χωρίς να έχει μια στενή δέσμευση σε κάποιο σοσιαλιστικό κίνημα. Γνήσιος Ιδεολόγος.

Ο Ίψεν μας έδωσε διαχρονικές μορφές με τις οποίες στιγμάτισε την αστική υποκριτική ηθική της εποχής του. Η έντονη αίσθησή του της κρίσης και της παρακμής μπορεί να χρησιμεύσει ως μια πυξίδα για το σήμερα;

Πυξίδα για σήμερα και για πάντα. Η αστική, υποκριτική ηθική είναι αιώνια. Αμέτρητα έργα και όχι μόνο του Ίψεν, την καυτηριάζουν, χωρίς βέβαια κανένα αποτέλεσμα. Αντίθετα, γίνονται, πολλές φορές, άλλοθι του καλού κόσμου που παρακολουθεί και χειροκροτεί αυτά τα έργα, σαν να αφορούν σε άλλες χώρες και σε άλλες κοινωνίες. Σε αυτό βοηθούν και διάφοροι νεοσκηνοθέτες, όπως ο περιβόητος Οστερμάγιερ, που αλλοιώνουν το ισχυρό μήνυμα των έργων, είτε προβάλλοντας τα δικά τους απωθημένα, είτε εξαφανίζοντας το κείμενο με «κηρύγματα» και ευρήματα εντυπωσιασμού. Η παρακμή στις δόξες της…

Ο Ίψεν ήταν ένας από τους πρώτους θεατρικούς συγγραφείς που έθεσαν επί τάπητος το ζήτημα της καταπίεσης της γυναίκας. Ποια ήταν η θέση του σε αυτό το ζήτημα;

Αγαπούσε και εκτιμούσε τις γυναίκες. Στη Νόρα και την Κυρά της Θάλασσας, φαίνεται πολύ καθαρά. Τις παρουσιάζει πάντα ισότιμες με τους άνδρες και ικανές για όλα τα ανδρικά δικαιώματα. Και δικαιώθηκε…

Από ερμηνευτικής πλευράς ποια ήταν η εμπειρία σας από το ανέβασμα του «Ο Εχθρός του Λαού». Ποιες ιδιαίτερες απαιτήσεις προβάλλει στον ηθοποιό ο Ίψεν; Τι θυμάστε περισσότερο από την ανταπόκριση του κόσμου;

Την ευθύνη στην ερμηνεία των έργων του Ίψεν, την έχει πρώτα ο Σκηνοθέτης και έπειτα ο Ηθοποιός. Ο σωστός σκηνοθέτης παρουσιάζει το λόγο του έργου απλά και πειστικά και ο Ηθοποιός εκφράζει το Ρόλο-Άνθρωπο και όχι ένα κραυγαλέο Σύμβολο. Το αντίθετο ισχύει για έναν κακό σκηνοθέτη κι έναν μέτριο Ηθοποιό. Εμείς έτσι απλά και ανθρώπινα προσπαθήσαμε να το παρουσιάσουμε δυο χρόνια στο Θέατρο Άλφα. Υπηρετώντας ένα έργο απόλυτα διαχρονικό. Μια ιστορία που συνέβη, συμβαίνει και, δυστυχώς, θα συμβαίνει σε κάθε εποχή, για κάθε υπεύθυνο Πολίτη και για κάθε νέα γενιά.

Και σας βεβαιώνουμε ότι η θερμή υποδοχή των θεατών, μας θύμιζε τις αντίστοιχες στο έργο που σημάδεψε τη ζωή μας. Το ΚΑΛΗΝΥΧΤΑ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ. Και εκεί, μια μικροαστική οικογένεια, παρέδωσε το παιδί της στους Γερμανούς για να… σώσει την υπόληψή της…!

Και δεν μετανιώσαμε που με τον ΕΧΘΡΟ ΤΟΥ ΛΑΟΥ, αποφασίσαμε να αποσυρθούμε από την ενεργό θεατρική δράση. Ως «Εχθροί του Λαού», όπως και ο γιατρός Στόκμαν-Ίψεν…

Από το θεατρικό έργο ‘Εχθρό του Λαού’

Στέφανος Ληναίος και Έλλη Φωτίου στον “Εχθρό του Λαού”, Θέατρο Άλφα, 2013.

Εκτός από ηθοποιός είστε ένθερμος φίλος του σκακιού. Το σκάκι μάς μαθαίνει να σκεφτόμαστε μια γραμμή δράσης, να σταθμίζουμε τα δεδομένα με μέτρο τη μακροχρόνια επιτυχία, να δεχόμαστε την ήττα και την ισοπαλία. Μπορούμε να αντλήσουμε ανάλογα μαθήματα από τα έργα του Ίψεν;

Χρωστάω πολλά στο σκάκι. Από τα 10 μου χρόνια που μου χάρισε ο νονός μου ένα ξύλινο, πρωτόγονο, σκάκι. Στα παρασκήνια των θεάτρων που πρωτόπαιξα, ολοκλήρωσα τις γνώσεις μου και την αγάπη μου. Και, ταυτόχρονα, συνειδητοποίησα την επίδραση που είχε στη ζωή μου. Είχα μάθει να ζω, να συζητώ, να γράφω, να ενθουσιάζομαι και να απογοητεύομαι, κρατώντας πάντα το μέτρο. Να σκέπτομαι την επόμενη κίνηση πριν κάνω την πρώτη. Να σκέπτομαι πολύ πριν απαντήσω στην κίνηση του αντίπαλου. Και, το κυριότερο, να δέχομαι οποιοδήποτε αποτέλεσμα ήρεμα. Και να προετοιμάζομαι όσο μπορώ καλύτερα για τους επόμενους αγώνες. Στη Ζωή μου και στην Τέχνη μου… Αυτό ακριβώς που είναι ένα από τα μηνύματα στα έργα του Ίψεν. Αν όλοι οι άνθρωποι έπαιζαν σκάκι, όλος ο κόσμος θα ήταν καλύτερος…

Ποια φράση από τα έργα του Ίψεν νομίζετε ότι αντιπροσωπεύει περισσότερο από κάθε άλλη το ανθρώπινο πιστεύω του;

Η τελευταία φράση του έργου, την οποία παρέθεσα: «Τον κόσμο δεν τον αλλάζουν κάποιες κυβερνήσεις. Τον αλλάζουν κάποιοι σπάνιοι Άνθρωποι που στάθηκαν όρθιοι, πιστοί στις ιδέες τους, δίνοντας και τη ζωή τους ακόμη. Και πάνω σ’ αυτούς ακούμπησαν όλοι οι πεσμένοι, βασανισμένοι της ζωής και όρθωσαν κι αυτοί το ανάστημά τους…»