Μαρ 25, 2026 – 11:03 Κώστας Καλλωνιάτης Η ΕΠΟΧΗ
Υπάρχει μία θεμελιώδης αλήθεια για την αναγκαιότητα του πολέμου στις μέρες μας που δεν λέγεται, μολονότι ο μαρξισμός έχει προ πολλού αποκαλύψει: η απάντηση στην κρίση υπερσυσσώρευσης κεφαλαίων και στην πτώση του μέσου ποσοστού κέρδους διεθνώς, που εμποδίζει τον καπιταλισμό να αναπτυχθεί, δεν είναι άλλη από την καταστροφή φυσικού και ανθρώπινου κεφαλαίου.
Για να το θέσουμε απλά, όταν ανατινάσσεται ο βασικός υποθαλάσσιος αγωγός φυσικού αερίου στη Βαλτική ή νεκρώνεται από τον πόλεμο αυτός που περνά από την Ουκρανία, κάποιος άλλος προμηθευτής της Γηραιάς Ηπείρου σπεύδει να τον αντικαταστήσει. Κι όπως στην περίπτωση αυτή ωφελήθηκε το LNG των ΗΠΑ, έτσι και στην περίπτωση της αρπαγής και εκμετάλλευσης των πετρελαίων της Βενεζουέλας ή της καταστροφής των πετρελαϊκών εγκαταστάσεων των αραβικών χωρών του Κόλπου και του Ιράν μόνες ωφελημένες είναι οι ΗΠΑ (και η Ρωσία στην προκειμένη). Παρομοίως, η ισοπέδωση της Γάζας και του Λιβάνου δημιουργεί, μεταξύ άλλων, ευκαιρίες ανοικοδόμησης και κερδοφόρων επενδύσεων για το αμερικανικό κυρίως κεφάλαιο ταυτόχρονα με την σταθεροποίηση της κυριαρχίας του στην Μέση Ανατολή.
Ωστόσο, τα οφέλη του αμερικάνικου κεφαλαίου δεν περιορίζονται στον έλεγχο των ενεργειακών πηγών και εμπορευματικών ροών. Ο σύγχρονος αμερικανικός ιμπεριαλισμός – γιατί περί αυτού πρόκειται – δεν επιδιώκει μόνο κλασική εδαφική επέκταση, αλλά κυρίως τη διατήρηση της παγκόσμιας ηγεμονίας των ΗΠΑ μέσα σε ένα διεθνές σύστημα που γίνεται όλο και πιο ανταγωνιστικό. Η στρατηγική αυτή έχει διαμορφωθεί μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και ιδιαίτερα μετά την κρίση του 2008. Μπορούμε να συνοψίσουμε τους βασικούς στόχους του σε τέσσερις άξονες.
1️. Διατήρηση της παγκόσμιας ηγεμονίας
Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να παραμείνουν η κυρίαρχη δύναμη στο διεθνές σύστημα. Αυτό σημαίνει στρατιωτική υπεροχή σε παγκόσμια κλίμακα, έλεγχο κρίσιμων γεωπολιτικών περιοχών, διατήρηση δικτύου συμμαχιών. Κεντρικό εργαλείο είναι και παραμένει το NATO.
2️. Περιορισμός ανταγωνιστικών δυνάμεων
Η βασική στρατηγική σήμερα είναι ο περιορισμός των αναδυόμενων δυνάμεων, κυρίως της Κίνας και της Ρωσίας. Αυτό γίνεται με οικονομικές κυρώσεις, τεχνολογικούς περιορισμούς, στρατιωτικές συμμαχίες. Η αντιπαράθεση με την Κίνα αποτελεί την κεντρική γεωπολιτική σύγκρουση του 21ου αιώνα.
3️. Έλεγχος στρατηγικών πόρων και εμπορικών δρόμων
Ιστορικά (βλ Μπους, Κλίντον, Ομπάμα, Μπάιντεν κ.α. πρωτύτερα) ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός επιδιώκει έλεγχο: ενεργειακών πόρων, κρίσιμων πρώτων υλών, θαλάσσιων εμπορικών δρόμων, χρηματοπιστωτικών ροών. Παράδειγμα στρατηγικής περιοχής είναι τα Στενά του Ορμούζ.
Θα ρωτήσει κανείς: πώς οι στρατιωτικές ή πολιτικές επεμβάσεις μπορούν να επηρεάσουν το ποσοστό κέρδους του κεφαλαίου; Η απάντηση δεν είναι ότι κάθε επέμβαση αυξάνει άμεσα το κέρδος, αλλά ότι ο ιμπεριαλισμός δημιουργεί συνθήκες υψηλότερης κερδοφορίας για το κεφάλαιο μέσω:
(α) της πρόσβασης σε φθηνότερους πόρους (πχ. ενεργειακά αποθέματα Βενεζουέλας, Γροιλανδίας, Ιράκ, Ιράν) κι άρα χαμηλότερο κόστος παραγωγής, υψηλότερο ποσοστό κέρδους.
(β) του ανοίγματος νέων αγορών για εξαγωγές προϊόντων, επενδύσεις κεφαλαίου και χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες.
(γ) της εκμετάλλευσης φθηνότερης εργασίας, αφού ο διεθνής ανταγωνισμός, ο προστατευτισμός και ο πόλεμος δημιουργούν ένα παγκόσμιο «στρατό εφεδρείας εργασίας» που συμπιέζει τους μισθούς και αυξάνει το ποσοστό υπεραξίας.
(δ) της στροφής στις στρατιωτικές δαπάνες της πολεμικής οικονομίας και την καταστροφή κεφαλαίου (υποδομές, παραγωγικές μονάδες, εξοπλισμοί) που επιτρέπει την επανεκκίνηση της κερδοφορίας.
(ε) του ελέγχου του διεθνούς χρηματοπιστωτικού συστήματος, αφού έτσι οι ΗΠΑ διατηρούν σημαντική ισχύ μέσω του δολαρίου, των διεθνών θεσμών και των χρηματοπιστωτικών αγορών.
Ο ρόλος του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας επιτρέπει συχνά την επιβολή πολιτικών που ανοίγουν οικονομίες σε ξένα κεφάλαια.
Ενώ, λοιπόν, οι ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις δεν αυξάνουν μηχανικά το ποσοστό κέρδους, αλλά δημιουργούν τους όρους για την συνολική βελτίωση της κερδοφορίας του κεφαλαίου και της δια της καταστροφής ανάκαμψης του καπιταλισμού, σε ένα τμήμα της Αριστεράς κυριαρχεί η αντίληψη πως ο πόλεμος είναι προϊόν του τραμπισμού που ως ιδεολογία και πρακτική τείνει να γίνει μάλιστα παγκόσμιος “επαναφέροντας ιμπεριαλιστικές και νεοαποικιακές ιδέες”.
Όμως, όπως εξηγήσαμε παραπάνω ο ιμπεριαλισμός δεν υπηρετεί κάποιες ιδέες που, κατά τα άλλα, χρησιμοποιεί για την συγκάλυψη των κινήτρων του και την ιδεολογική διχαστική επιβολή του στην κοινωνία. Υπηρετεί συγκεκριμένα οικονομικά συμφέροντα και την ανάγκη επικυριαρχίας τους σε μία νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Ο τραμπισμός δεν είναι τίποτα άλλο από την συγκεκριμένη πολιτική έκφραση που παίρνει στην τρέχουσα συγκυρία ο αμερικάνικος ιμπεριαλισμός, δεν είναι η ουσία του. Το να αποδίδεται από την Αριστερά ο πόλεμος στον τραμπισμό, είναι σαν να χτυπάει το σαμάρι από αδυναμία να χτυπήσει τον γάϊδαρο.
Εξίσου σοβαρό λάθος είναι να θεωρείται ο τραμπισμός παγκόσμιος και “η Ελλάδα προκεχωρημένο φυλάκιο του τραμπισμού”. Ασφαλώς η λαϊκιστική δεξιά είναι σε άνοδο σε αρκετές χώρες της Ευρώπης και σε ορισμένες κυριαρχεί (βλ Όρμπαν, Μελόνι, Λεπέν). Όμως, δεν ταυτίζεται με τον τραμπισμό τα βασικά χαρακτηριστικά του οποίου είναι:
1. ισχυρός προσωποκεντρικός ηγέτης
2. αντισυστημική ρητορική από τα δεξιά
3. εθνικισμός και αντιμεταναστευτική πολιτική
4. σύγκρουση με «παγκοσμιοποιημένες ελίτ».
Στις ΗΠΑ τα χαρακτηριστικά της πολιτικής Τραμπ διαμόρφωσαν ένα νέο ρεύμα μέσα στο Ρεπουμπλικανικό κόμμα. Στην ΕΕ όμως δεν μπορούμε να μιλάμε για κυριαρχία του εθνικισμού και του προστατευτισμού ή για ισχυρές προσωποκεντρικές ηγεσίες που συγκρούονται με παγκοσμιοποιημένες ελίτ. Ούτε ο Μητσοτάκης εμπίπτει στην κατηγορία Τραμπ, η δημοτικότητα του οποίου, μάλιστα, τελευταία έχει πέσει στο 21%.
Άρα, ο «τραμπισμός» είναι μία ακραία μορφή δεξιού λαϊκισμού, έκφραση της κρίσης του νεοφιλελευθερισμού, και πολιτική απάντηση στην κοινωνική ανασφάλεια της παγκοσμιοποίησης. Στην Ευρώπη υπάρχουν παρόμοια φαινόμενα, αλλά όχι ακριβώς το ίδιο μοντέλο, ενώ στην Ελλάδα μπορούμε να μιλάμε για μία περιφερειακή μορφή δεξιού λαϊκισμού, όχι για τραμπισμό ή να θεωρούμε πως χάρις στον τραμπισμό έγινε η Ελλάδα “το Ισραήλ των Βαλκανίων” !
Η ελληνική πολιτική δομή είναι διαφορετική γιατί η οικονομική πολιτική περιορίζεται από την Ευρωζώνη, δεν υπάρχει μεγάλη βιομηχανία και προστατευτισμός, ενώ το πολιτικό σύστημα είναι πιο κοινοβουλευτικό. Γι’ αυτό μιλάμε για δεξιό λαϊκισμό, όχι για τραμπισμό.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι πως δεν μπορούμε να αποδίδουμε τον πόλεμο σε μία πολιτική κατηγορία (τραμπισμός) παρακάμπτοντας το οικονομικό και γεωπολιτικό περιεχόμενο του ιμπεριαλισμού που βεβαίως δεν προέκυψε τώρα, αλλά γίνεται επί Τραμπ πιο επιθετικός γιατί η επελαύνουσα κρίση του καπιταλισμού είναι σήμερα οξύτερη από ποτέ..
About Author
