Μετάφραση από Κώστα Ψιούρη
Η Εισαγωγή: Η Αλχημεία του Χρέους ως Μηχανισμός Ελέγχου
Richard Wolff: Η λειτουργία του συστήματος είναι εξόφθαλμα κυνική: προκειμένου να διασφαλίσετε την επιβίωση των εργαζομένων, τους δανείζετε χρήματα. Ποια είναι όμως αυτά τα χρήματα; Δεν είναι παρά τα υπερκέρδη που αποκομίσατε πληρώνοντάς τους ελάχιστα. Αντί, λοιπόν, να καταβάλετε έναν μισθό που θα επέλυε το βιοποριστικό τους πρόβλημα, παρακρατάτε την αξία της εργασίας τους, τους οδηγείτε στην απελπισία και στη συνέχεια τους δανείζετε τα δικά τους χρήματα, χρεώνοντάς τους μάλιστα τόκο. Τελικά, η μέθοδος αυτή αποδεικνύεται φθηνότερη για το κεφάλαιο από την πληρωμή ενός δίκαιου μισθού.
Η τερατουργηματική φύση αυτού του μηχανισμού ολοκληρώνεται με τη μετάθεση της ευθύνης στον ίδιο τον εργαζόμενο, ο οποίος εγκαλείται επειδή δήθεν αδυνατεί να διαχειριστεί ορθά τα οικονομικά του. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά αρθρωμένο σύστημα. Γι’ αυτό και μια από τις βασικές αρετές του βιβλίου σας, Escape from Capitalism, είναι ότι καταδεικνύει την επιτακτική ανάγκη απόδρασης όχι μόνο από τον καπιταλισμό ως οικονομικό σύστημα, αλλά και από το σύνολο των πεποιθήσεων και των τρόπων σκέψης που καθιστούν τον παραλογισμό του αόρατο. Επιτελείτε ένα έργο απομυθοποίησης, αποκαλύπτοντας πώς η ανεπιθυμητότητα του συστήματος εξαφανίζεται από τη δημόσια σφαίρα σαν από το τέχνασμα ενός ταχυδακτυλουργού.
Clara Mattei: Σας ευχαριστώ, Rick. Είναι ιδιαίτερη η χαρά μου που συζητάμε σήμερα για το νέο μου βιβλίο. Για όσους μας παρακολουθούν, ο Richard Wolff δεν χρειάζεται συστάσεις. Αποτελεί τον σημαντικότερο υποστηρικτή μας, έναν μαρξιστή οικονομολόγο με τεράστια παρακαταθήκη, του οποίου η σκέψη είναι πάντα ριζωμένη στην κοινωνική πράξη. Το έργο του, Defining Capitalism, υπήρξε καθοριστικό για τη δική μου διαμόρφωση και αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του διαλόγου που αναπτύσσω στο Escape from Capitalism. Σήμερα, λοιπόν, αντιστρέφουμε τους ρόλους: ο Rick θα θέσει τα ερωτήματα, ανοίγοντας μια συζήτηση για την προοπτική της υπέρβασης του υπάρχοντος συστήματος.
Το Φαινόμενο Τραμπ και η Αποκάλυψη των Καπιταλιστικών Αντιφάσεων
Richard Wolff: Μελετώντας το βιβλίο σας, οδηγήθηκα σε ένα καίριο ερώτημα που αφορά τη σύγχρονη πολιτική συγκυρία. Καθώς προσπαθούμε να ερμηνεύσουμε τι εκπροσωπεί η διακυβέρνηση Τραμπ —δεδομένου ότι τολμά κινήσεις που κανείς προκάτοχός του δεν επιχείρησε— αναρωτιέμαι: Ποιος είναι ο ορθότερος τρόπος να τον κατανοήσουμε; Είναι ένας ηγέτης που προσπαθεί απεγνωσμένα να διασώσει τον καπιταλισμό; Ή μήπως επιδεινώνει τα δομικά προβλήματα του αμερικανικού συστήματος; Ίσως η απάντηση να είναι ότι συμβαίνουν και τα δύο ταυτόχρονα. Πώς εντάσσετε το φαινόμενο Τραμπ στο πλαίσιο της μελέτης σας για τη χειραγώγηση που ασκεί το σύστημα πάνω μας;
Clara Mattei: Η ερώτηση αυτή αγγίζει την ουσία της κριτικής πολιτικής οικονομίας. Ο Τραμπ ωθεί στα άκρα ορισμένες εγγενείς τάσεις του καπιταλισμού, καθιστώντας τες, με αυτόν τον τρόπο, ορατές στους πολίτες. Αυτό δεν είναι απαραίτητα ωφέλιμο για το σύστημα, καθώς ο καπιταλισμός ιστορικά εδραιώνεται μέσω της οικοδόμησης συναίνεσης.
Εδώ αναδεικνύεται η σημασία της γκραμσιανής έννοιας της ηγεμονίας: η ικανότητα να κυβερνάς μια ταξική και καταπιεστική κοινωνία όχι μόνο μέσω του εξαναγκασμού, αλλά κυρίως μέσω της συναίνεσης. Στην καπιταλιστική οικονομία, η πολιτική φύση της ιεραρχίας αποσιωπάται πίσω από το προπέτασμα της υποτιθέμενης πολιτικής ελευθερίας. Θεωρούμε τους εαυτούς μας ελεύθερους πολίτες με ίσα δικαιώματα, μια παραδοχή που αποτελεί μια χονδροειδή αφαίρεση. Η νομική ισότητα αποκρύπτει τη βαθιά οικονομική ανισότητα μεταξύ εκείνων που δεν έχουν άλλη επιλογή από την πώληση της εργατικής τους δύναμης και εκείνων που ελέγχουν τις επενδύσεις και την παραγωγή.
Αυτός ο «αόρατος καταναγκασμός» είναι σύμφυτος με την οικονομία μας. Ο Τραμπ, παραδόξως, μας κάνει μια χάρη: αποκαλύπτει ότι η υποτιθέμενη ελευθερία μας βασίζεται σε μια δομική ανελευθερία, η οποία περιλαμβάνει την εκμετάλλευση και τη λεηλασία πόρων από τον παγκόσμιο Νότο. Εκθέτει τη βία που είναι εγγενής στο σύστημα, αλλά συνήθως παραμένει κεκαλυμμένη.
Richard Wolff: Πράγματι, οι αντιφάσεις αυτές οδηγούνται πλέον σε οριακό σημείο. Μου προκάλεσε εντύπωση το γεγονός ότι πρόσφατα το Εργατικό Συμβούλιο της Μινεάπολης ψήφισε υπέρ μιας γενικής απεργίας. Μιλάμε για 80.000 συνδικαλισμένους εργάτες που στρέφονται κατά της στρατιωτικοποιημένης επίθεσης του κράτους στις αμερικανικές πόλεις. Τέτοιες κινήσεις δεν προκύπτουν από μεμονωμένες διαφωνίες, αλλά από μια συσσώρευση παραπόνων που δεν έβρισκαν διέξοδο. Ο Τραμπ, ανεξάρτητα από τις προθέσεις του, επιταχύνει τις αντιφάσεις του αμερικανικού καπιταλισμού σε βαθμό που ελάχιστοι προέβλεπαν.
Η Λιτότητα ως Δομικό Εργαλείο Πειθάρχησης
Clara Mattei: Απολύτως. Αποδεικνύεται ξανά ότι το καπιταλιστικό κράτος δεν λειτουργεί ποτέ προς όφελος του κοινωνικού συνόλου. Το λεγόμενο «γενικό συμφέρον» ταυτίζεται με το συμφέρον της συσσώρευσης κεφαλαίου, παραμερίζοντας τις πραγματικές ανθρώπινες ανάγκες. Ο Τραμπ επιταχύνει τη δομική κρατική βία, αλλά ταυτόχρονα αποδομεί τα αφηγήματα του φιλελεύθερου κατεστημένου.
Η πολιτική του δεν διαφέρει στην ουσία της από εκείνη των προκατόχων του όσον αφορά τη λιτότητα. Ωστόσο, την εφαρμόζει πιο ρητά, καταδεικνύοντας ότι η λιτότητα αποσκοπεί στον πειθαναγκασμό της πλειοψηφίας και την ενίσχυση μιας προνομιούχας μειοψηφίας. Είναι μια διαρκής μεταφορά πόρων. Ενώ το δημόσιο χρέος διογκώνεται, οι κοινωνικές υπηρεσίες διαλύονται για να χρηματοδοτηθούν στρατιωτικές δαπάνες που αναμένεται να ξεπεράσουν το ένα τρισεκατομμύριο δολάρια το 2027.
Η φορολογία υπό τον Τραμπ είναι ακραία οπισθοδρομική. Η νίκη κατά του Τραμπ δεν ισοδυναμεί με νίκη κατά της δομικής λιτότητας. Χρειαζόμαστε μια οργάνωση που να αμφισβητεί τον οικονομικό καταναγκασμό που είναι απαραίτητος για τη διατήρηση του υπάρχοντος συστήματος, υπερβαίνοντας τις κομματικές εναλλαγές.
Ιμπεριαλισμός και Εξάρτηση: Από τη Βενεζουέλα στην Παλαιστίνη
Richard Wolff: Το παράδειγμα της Βενεζουέλας είναι εξαιρετικά διδακτικό σε αυτό το πλαίσιο. Μια χώρα πλούσια σε πετρέλαιο, όπου για δεκαετίες ο πλούτος κατέληγε σε μια ελάχιστη ελίτ και σε ξένες εταιρείες. Η προσπάθεια της κυβέρνησης να χρησιμοποιήσει αυτούς τους πόρους προς όφελος της χώρας αντιμετωπίστηκε από τις ΗΠΑ με μια απόπειρα βίαιης επιστροφής στο προηγούμενο καθεστώς εκμετάλλευσης. Πρόκειται για μια εξόφθαλμη προσπάθεια αποικιοκρατικής επιβολής και ιστορικής οπισθοδρόμησης.
Clara Mattei: Αυτό επιβεβαιώνει ότι ο καπιταλισμός είναι αδιάρρηκτα συνδεδεμένος με τον ιμπεριαλισμό. Στο βιβλίο μου αναλύω τη «Θεωρία της Εξάρτησης», εξηγώντας πώς η ευημερία του παγκόσμιου Βορρά βασίζεται στη δομική υπανάρτυξη του παγκόσμιου Νότου.
Εξετάζω επίσης τη σχέση Παλαιστίνης και Ισραήλ ως ένα ακραίο παράδειγμα αυτής της δυναμικής. Η παλαιστινιακή οικονομία εγκλωβίστηκε ώστε να λειτουργεί ως πάροχος φθηνής εργασίας και πόρων, στερούμενη κάθε αυτονομίας. Σήμερα, αυτή η εξάρτηση εντείνεται μέσω του χρέους. Τα στοιχεία δείχνουν ότι η ροή κεφαλαίων από τον παγκόσμιο Νότο προς τον Βορρά, μέσω της αποπληρωμής τόκων, υπερβαίνει κατά πολύ οποιαδήποτε ανθρωπιστική βοήθεια. Είναι μια μορφή νεοαποικιοκρατίας που στηρίζει την παγκόσμια καπιταλιστική συσσώρευση.
Η Εννοιολογική Φυλακή και η Ανάγκη για Κριτική Σκέψη
Richard Wolff: Η «ευφυΐα» του καπιταλισμού έγκειται στον κύκλο της εκμετάλλευσης: δεν καταβάλλεις στον εργάτη επαρκή μισθό και στη συνέχεια του δανείζεις την υπεραξία που απέσπασες από αυτόν, ώστε να επιβιώσει. Του χρεώνεις τόκο για τα δικά του χρήματα, καθιστώντας τον δανεισμό φθηνότερο για το κεφάλαιο από την πληρωμή ενός δίκαιου μισθού. Είναι ένα διεστραμμένο αλλά άρτια οργανωμένο σύστημα. Για να ξεφύγουμε, πρέπει να σπάσουμε τη «διανοητική φυλακή» των εννοιών που μας παρουσιάζονται ως φυσιολογικές. Όπως η δουλεία καταργήθηκε όταν οι άνθρωποι αμφισβήτησαν την ίδια την έννοια της ιδιοκτησίας ανθρώπου από άνθρωπο, έτσι και εμείς πρέπει να break out από τις routine παραδοχές του συστήματος.
Clara Mattei: Ακριβώς. Όπως δεν υπήρξε ποτέ «ανθρωπιστική δουλεία», έτσι δεν μπορεί να υπάρξει και «ανθρωπιστικός καπιταλισμός». Η κυρίαρχη ακαδημαϊκή σκέψη, ο μεθοδολογικός ατομικισμός, προσπαθεί να απομονώσει το πρόβλημα σε μεμονωμένα «κακά πρόσωπα», τυφλώνοντάς μας απέναντι στη δομική αρχιτεκτονική. Εμείς είμαστε οι αρχιτέκτονες αυτής της οικονομίας και εμείς μπορούμε να την αποδομήσουμε.
Πολλοί παρουσίασαν τη θεωρία μου για τη λιτότητα ως μια απλή «πολιτική επιλογή». Αυτό είναι δίκοπο μαχαίρι. Από τη μια, απομυθοποιεί την υποτιθέμενη ουδετερότητα της οικονομίας, αλλά από την άλλη δίνει την ψευδαίσθηση ότι η λιτότητα είναι προαιρετική για τον καπιταλισμό. Η αλήθεια είναι ότι η λιτότητα είναι δομικά απαραίτητη για τη διατήρηση του συστήματος, καθώς αποδυναμώνει τους ανθρώπους, στερώντας τους τον χρόνο και τους πόρους να οργανωθούν και να αμφισβητήσουν την κοινωνική εξαθλίωση.
Η Ευθύνη των Διανοουμένων και η Σύνδεση με την Πράξη
Richard Wolff: Θυμάμαι τους καθηγητές μου που χαρακτήριζαν τον πόλεμο του Βιετνάμ ως μια «επιλογή». Το ερώτημα όμως δεν είναι αν ήταν επιλογή, αλλά γιατί έγινε αυτή η επιλογή. Ποιες δομικές πιέσεις την επέβαλαν; Το ίδιο ισχύει και σήμερα με τον Τραμπ. Η καταστολή είναι μια επιλογή που ο αμερικανικός καπιταλισμός κατέστησε «λογική» γι’ αυτόν.
Clara Mattei: Ως οικονομολόγοι, έχουμε τεράστια ευθύνη. Η κυρίαρχη οικονομική επιστήμη διδάσκει αφηγήματα περί «μεγιστοποίησης της χρησιμότητας» για να κρατά τους ανθρώπους σε πνευματική αδράνεια. Rick, εσύ έζησες τις δεκαετίες του ’60 και του ’70. Πιστεύεις ότι ακόμη και μεγάλα ονόματα της μαρξιστικής παράδοσης παρέμεναν αποκομμένοι από τους πραγματικούς αγώνες;
Richard Wolff: Δυστυχώς, ναι. Ο Ψυχρός Πόλεμος μετέτρεψε την πνευματική ζωή των ΗΠΑ σε έρημο, ακόμη και στα κορυφαία πανεπιστήμια. Πολλοί διανοητές στερούνταν την καθημερινή επαφή με την εργατική τάξη. Η εξαίρεση ήταν ο Louis Althusser. Όταν δούλεψα μαζί του στο Παρίσι, μου εξήγησε ότι η επαφή του με την πραγματικότητα διατηρούνταν μέσω της συμμετοχής του στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Καθόταν δίπλα στον φούρναρη και τον εργάτη, άκουγε τα προβλήματά τους και έτσι κατανοούσε μηχανισμούς του καπιταλισμού που η ακαδημία αγνοούσε. Η συμβουλή του ήταν σαφής: «Μην εγκαταλείψεις ποτέ τον ακτιβισμό, γιατί θα σου διδάξει περισσότερα από το πανεπιστήμιο».
Clara Mattei: Αυτό είναι κρίσιμο. Δεν μπορείς να φανταστείς ένα άλλο σύστημα από την πολυθρόνα σου, γιατί άθελά σου καθολικοποιείς τις καπιταλιστικές αξίες. Πρέπει να «λερώσεις τα χέρια σου» στην πράξη. Παρά τις δυσκολίες και την αποδιοργάνωση που επιβάλλει η λιτότητα, η γνώση πρέπει να συνδέεται με την κοινωνική πάλη. Αυτό δεν μειώνει την επιστημονική εγκυρότητα· αντιθέτως, παράγει την καλύτερη δυνατή επιστήμη, διότι είναι μια επιστήμη ριζωμένη στην πραγματικότητα.
Richard Wolff: Οι καλύτεροι δάσκαλοι είναι εκείνοι που καθιστούν τις σύνθετες έννοιες προσβάσιμες, όχι εκείνοι που προσπαθούν να εντυπωσιάσουν. Όπως μας δίδαξε η Ρόζα Λούξεμπουργκ, η θεωρία και η πράξη είναι αλληλένδετες. Πρέπει να έχουμε τη «μεγάλη εικόνα» για να επιβιώσουμε στις απογοητεύσεις των μικρών καθημερινών αγώνων. Σας ευχαριστώ για το βιβλίο σας και για αυτή τη συζήτηση. Τέτοια έργα διευρύνουν τον ορίζοντα της σκέψης μας.
Clara Mattei: Σας ευχαριστώ θερμά, Rick. Η συμβολή σας παραμένει πηγή έμπνευσης για όλους μας.
About Author
