του Michael Roberts, 13 Φεβρουαρίου 2026
Replacing capitalism – not with socialism, but with democracy? – Michael Roberts Blog
Κορυφαίοι αριστεροί οικονομολόγοι, ο Jason Hickel και ο Yanis Varoufakis, έγραψαν από κοινού ένα άρθρο για τη βρετανική εφημερίδα The Guardian αυτή την εβδομάδα. Ο τίτλος του ήταν: «Μπορούμε να ξεπεράσουμε το καπιταλιστικό μοντέλο και να σώσουμε το κλίμα – ιδού τα τρία πρώτα βήματα». Ο Jason Hickel είναι καθηγητής στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης και επισκέπτης ανώτερος ερευνητής στο LSE. Ο Yanis Varoufakis είναι ηγέτης του MeRA25, πρώην υπουργός Οικονομικών και συγγραφέας του βιβλίου Technofeudalism: What Killed Capitalism.
Ο Hickel και ο Varoufakis ξεκινούν ξεκαθαρίζοντας κάτι απολύτως σαφές: «Το υφιστάμενο οικονομικό μας σύστημα είναι ανίκανο να αντιμετωπίσει τις κοινωνικές και οικολογικές κρίσεις του 21ου αιώνα. Όταν κοιτάζουμε γύρω μας βλέπουμε ένα εξαιρετικό παράδοξο. Από τη μία, έχουμε πρόσβαση σε αξιοσημείωτες νέες τεχνολογίες και μια συλλογική ικανότητα να παράγουμε περισσότερα τρόφιμα, περισσότερα αγαθά απ’ όσα χρειαζόμαστε ή απ’ όσα αντέχει ο πλανήτης. Κι όμως, ταυτόχρονα, εκατομμύρια άνθρωποι υποφέρουν σε συνθήκες σοβαρής στέρησης».
Γιατί συμβαίνει αυτό; Ο Hickel και ο Varoufakis μας λένε ωμά ότι το πρόβλημα είναι «ο καπιταλισμός». Μια παράξενη απάντηση από τον Varoufakis, ο οποίος πρόσφατα έγραψε βιβλίο υποστηρίζοντας ότι «ο καπιταλισμός έχει πεθάνει» και έχει αντικατασταθεί από τη φεουδαρχία, ή πιο συγκεκριμένα από την «τεχνο-φεουδαρχία». Ωστόσο, ο ορισμός που δίνουν για τον καπιταλισμό διατυπώνεται κάπως ιδιόμορφα. Με τον όρο καπιταλισμός, δεν εννοούν «τις αγορές, το εμπόριο και την επιχειρηματικότητα, που υπάρχουν εδώ και χιλιάδες χρόνια πριν από την άνοδο του καπιταλισμού». Αυτό είναι σωστό. Αλλά αντί γι’ αυτό, λένε ότι «με τον καπιταλισμό εννοούμε κάτι πολύ παράξενο και πολύ συγκεκριμένο: ένα οικονομικό σύστημα που καταλήγει σε μια δικτατορία που διοικείται από τη μικρή μειοψηφία που ελέγχει το κεφάλαιο – τις μεγάλες τράπεζες, τις μεγάλες επιχειρήσεις και το 1% που κατέχει την πλειονότητα των επενδύσιμων περιουσιακών στοιχείων».
Δεν είμαι σίγουρος γιατί αυτό είναι «παράξενο». Η ιστορία της ανθρώπινης κοινωνικής οργάνωσης από τα πρωτόγονα χρόνια είναι ιστορία διαίρεσης σε τάξεις, με μια άρχουσα τάξη που εκμεταλλεύεται τις υπόλοιπες μέσω διαφορετικών κοινωνικών τρόπων: δουλεία, φεουδαρχία, απολυταρχία και, τα τελευταία περίπου 250 χρόνια, καπιταλιστική εκμετάλλευση της ανθρώπινης εργασιακής δύναμης μέσω της ιδιοκτησίας και του ελέγχου των μέσων παραγωγής. Πράγματι, όπως λένε και οι συγγραφείς, στον καπιταλισμό «ο σκοπός της παραγωγής δεν είναι πρωτίστως η κάλυψη ανθρώπινων αναγκών ή η επίτευξη κοινωνικής προόδου, πολύ λιγότερο η επίτευξη οικολογικών στόχων. Ο σκοπός είναι η μεγιστοποίηση και η συσσώρευση κέρδους. Αυτός είναι ο υπέρτατος στόχος. Αυτός είναι ο καπιταλιστικός νόμος της αξίας. Και για να μεγιστοποιήσει τα κέρδη, το κεφάλαιο απαιτεί διαρκή ανάπτυξη – ολοένα αυξανόμενη συνολική παραγωγή, ανεξάρτητα από το αν είναι αναγκαία ή επιβλαβής».
Ναι, ο καπιταλισμός είναι ένα σύστημα που κινείται από το κέρδος και εκμεταλλεύεται τη μεγάλη μάζα των εργαζομένων. Ωστόσο, η έμφαση των συγγραφέων εδώ είναι λιγότερο στην εκμετάλλευση και περισσότερο στον «παραλογισμό» του συστήματος: στη «μαζική παραγωγή πραγμάτων όπως SUV, επαύλεις και fast fashion, επειδή είναι εξαιρετικά κερδοφόρα για το κεφάλαιο, και στη χρόνια υποπαραγωγή προφανώς αναγκαίων αγαθών όπως προσιτή στέγη και δημόσιες συγκοινωνίες, επειδή είναι λιγότερο κερδοφόρα ή καθόλου κερδοφόρα».
Δείχνουν σωστά ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη και η μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου δεν αντιμετωπίζονται στον καπιταλισμό επειδή, αν και οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι ήδη πολύ φθηνότερες από τα ορυκτά καύσιμα, η παραγωγή ορυκτών καυσίμων είναι έως και τρεις φορές πιο κερδοφόρα. «Ομοίως, η κατασκευή και συντήρηση αυτοκινητοδρόμων είναι πολύ πιο επικερδής για ιδιώτες εργολάβους, αυτοκινητοβιομηχανίες και πετρελαϊκές εταιρείες απ’ ό,τι ένα σύγχρονο δίκτυο γρήγορων και ασφαλών δημόσιων σιδηροδρόμων. Έτσι οι καπιταλιστές συνεχίζουν να πιέζουν τις κυβερνήσεις να επιδοτούν τα ορυκτά καύσιμα και την οδοποιία, ενώ ο κόσμος καίγεται». Όπως το θέτουν παραστατικά: «ο καπιταλισμός νοιάζεται για τις προοπτικές του είδους μας όσο ένας λύκος νοιάζεται για ένα αρνί».
Ο καπιταλισμός μπλοκάρει τεχνολογίες και επενδύσεις για το συλλογικό καλό και μας εγκλωβίζει «σε ατέρμονους κύκλους ιμπεριαλιστικής βίας». Ο ιμπεριαλισμός είναι προϊόν του καπιταλισμού, όπου «η συσσώρευση κεφαλαίου στις ανεπτυγμένες οικονομίες βασίζεται σε τεράστιες εισροές φθηνής εργασίας και φυσικών πόρων από τον παγκόσμιο Νότο. Για να διατηρηθεί αυτή η διάταξη, το κεφάλαιο χρησιμοποιεί κάθε εργαλείο – χρέος, κυρώσεις, πραξικοπήματα και ακόμη και στρατιωτικές εισβολές – για να κρατά τις οικονομίες του Νότου υποτελείς».
Ποια είναι λοιπόν η απάντηση; Οι συγγραφείς είναι και πάλι σαφείς: «Η λύση βρίσκεται μπροστά στα μάτια μας. Πρέπει επειγόντως να υπερβούμε τον καπιταλιστικό νόμο της αξίας». Ναι. Αλλά όταν περνούν στο πρόγραμμα για την υπέρβασή του, οι προτάσεις τους αμβλύνονται. Προτείνουν τρεις αναγκαίες συνθήκες, όχι όμως για την αντικατάσταση του καπιταλισμού από τον σοσιαλισμό, αλλά για την αντικατάσταση της καπιταλιστικής «δικτατορίας» από «μια λειτουργική και οικολογικά βιώσιμη δημοκρατία». Η λέξη «σοσιαλισμός» απουσιάζει πλήρως.
Η πρώτη συνθήκη είναι «μια νέα χρηματοπιστωτική αρχιτεκτονική που θα τιμωρεί τις καταστροφικές ιδιωτικές επενδύσεις και θα επιτρέπει δημόσια χρηματοδότηση για δημόσιους σκοπούς». Στην καρδιά της, λένε, πρέπει να βρίσκεται μια νέα δημόσια επενδυτική τράπεζα που, σε συνεργασία με τις κεντρικές τράπεζες, θα μετατρέπει τη διαθέσιμη ρευστότητα σε επενδύσεις συμβατές με τη βιώσιμη ευημερία. Όμως αυτό δεν σημαίνει κοινωνικοποίηση του χρηματοπιστωτικού τομέα· σημαίνει απλώς μια δημόσια τράπεζα που θα συνυπάρχει με τον ιδιωτικό τομέα.
Η δεύτερη συνθήκη είναι «εκτεταμένη χρήση συμμετοχικής δημοκρατίας» για τον καθορισμό τομεακών, περιφερειακών και εθνικών στόχων προς τους οποίους θα κατευθύνονται τα νέα δημόσια χρηματοδοτικά εργαλεία. Αλλά τι γίνεται με τις επενδυτικές αποφάσεις των τεράστιων ιδιωτικών τραπεζών; Αυτές φαίνεται να μένουν ανέγγιχτες.
Η τρίτη συνθήκη είναι ο σχηματισμός εταιρειών «με βάση την αρχή ένας εργαζόμενος, μία μετοχή, μία ψήφος». Οι επιχειρήσεις δεν περνούν σε κοινωνική ιδιοκτησία· κάθε εργαζόμενος απλώς αποκτά μία μετοχή και μία ψήφο. Τι γίνεται όμως με τις ήδη υπάρχουσες μετοχές που κατέχουν μεγάλα κεφάλαια και χρηματοπιστωτικοί θεσμοί; Θα απαλλοτριωθούν; Δεν διευκρινίζεται.
Το άρθρο κλείνει με την αισιόδοξη εκτίμηση ότι ένας κόσμος που αποφεύγει την οικολογική κατάρρευση και εξαλείφει τη φτώχεια είναι «χειροπιαστή προοπτική». Το πρόβλημα είναι ότι οι τρεις προτάσεις τους δεν αρκούν για να τερματίσουν αυτό που οι ίδιοι αποκαλούν καπιταλιστική «δικτατορία».
About Author
